Araştırma Makalesi


DOI :10.26650/jol.2021.1018814   IUP :10.26650/jol.2021.1018814    Tam Metin (PDF)

Tatar Terminolojisinin Gelişimi

Alina Minsafina

Bu çalışmanın amacı, Tatar edebi dilinde terminolojinin gelişim sürecini göstermektedir. Terim, herhangi bir bilim alanında tek anlama sahip olan (monosemantik) ve bu bilim alanının diğer terimlerine uygun olan, kavramı net ve kısa bir şekilde adlandıran sözcük veya söz öbeğidir. Tatarcada terimleri yaratama çabalarını ve ilk bilimsel terimlerin ortaya çıkışını, 12-13. yüzyıllara ait bilimsel risaleler, edebi eserler, emirler, diplomatik mektuplar gibi kaynaklarda görmek mümkündür. Genel olarak, 19. yüzyıla kadar yeni terimler, yeni keşiflerle ortaya çıkmış, bilim dallarının biçimlenmesiyle gelişmiştir. Tatarcada, Arapçadan ve az miktarda Farsçadan alıntılanan terimlerin mevcut olduğu görülmektedir. 19. yüzyılın sonunda dilde Latince ve Grekçe kökenli söz varlığının oluşması ile terminolojiye de Batı kökenli terimler girmeye başlamıştır. Ekim Devrimi’nden sonra modern Tataristan Cumhuriyeti toprakları SSCB bünyesine girerek Sovyetler Birliği’nde yürütülen terim standartlaştırma çalışmalarına dahil edilmiştir. Sovyetler Birliği’nin yıkılmasından sonra Tataristan’da Tatarcanın Rusça ile birlikte devlet dili olarak kabul edilmesiyle Tatarcanın sosyal, kültürel ve bilimsel fonksiyonu genişletilmiştir. Bu durum, ilgili alanlarda terminolojik söz varlığının geliştirilmesini, yeni terminolojik sözlüklerin ve ders kitaplarının hazırlanmasını zorunlu kılmıştır.

Anahtar Kelimeler: TerminolojiTerimTatarcaTatar Terminolojisi
DOI :10.26650/jol.2021.1018814   IUP :10.26650/jol.2021.1018814    Tam Metin (PDF)

Development of Tatar Terminology

Alina Minsafina

This research aims to show the development of terminology in the Tatar literary language. The term term can be defined as a word or a word combination that has a single meaning in a particular field of science and names the concept clearly and concisely. The emergence of the first terms in the Tatar language can be observed in the 12–13th century. These new term are seen in sources such as scientific treatises, literary works, orders, and diplomatic letters of that period. The main driving force of this process was the adoption of Islam in 922 by the Tatars. Switching to the Arabic writing system also enabled this process to gather steam. This process included the Tatars in the Muslim civilization. From this time onward, Arabic has had a great influence, as it was the language of religion, science, and law. As a result, Arabic (and to a lesser extent Persian) became the source language for terms and abstract concepts in the Tatar language.


GENİŞLETİLMİŞ ÖZET


In general, it can be said that it was not until the 19th century that the process of creating terminology was systematized. New terms emerged with different discoveries and were developed with the formation of the branches of science. The period until the 19th century is characterized by numerous terms borrowed from mainly Arabic and to a lesser extent from Persian. This “foreign” vocabulary made it difficult for ordinary people to access knowledge and information. In this context, the name Kayum Nasyry holds an important place. Nasyry, who formed the theoretical foundations of the Tatar literary language, was the first person to opine that Tatar should be used as the main source for scientific terminology. He analyzed exciting terms of botany, mathematics, chemistry, and medicine and suggested new terminology based on the Tatar language. He studied different methods of forming new terms and prepared glossaries of new terminology in his books. Many terms proposed by Nasyry are still used in modern Tatar. Taking into account the rules of the Tatar literary language, Nasyry also applied to Russian, Latin, and Greek terminology. Thus, at the end of the 19th century, Latin and Greek origin vocabulary in Russian and as a result in Tatar, which is called international today, began to enter the terminology of the Tatar language.

After the October Revolution, the territory of modern Tatarstan entered the USSR. Therefore, the Tatar language was included in the USSR language politics, one part of which was the process of creating and standardizing terminology in national languages. Even though there were efforts to replace Arabic- and Persian-derived vocabulary with native Tatar words earlier, Persian- and especially Arabic-based terms constitute 50%-60% of Tatar scientific terminology. Therefore, while creating new terms, common and understandable Persian and Arabic words were left as terms or were used during new term formation. Those words that did not fully meet the defined concept or were not adopted in Tatar were replaced by more appropriate terms (Baskakov, 1959). In addition, during this period, because of the move toward the West, new resources such as Russian, Greek, and Latin languages influenced the development of Tatar terminology. The use of the Tatar language and the expansion of its functions, as well as the emergence of new terminological vocabulary, resulted in the preparation of terminological dictionaries for various fields of science.

After the collapse of the Soviet Union, the Tatar language along with the Russian language was accepted as the official language of the Republic. As a result of the language policy adopted by the Tatarstan government, the social and cultural function of the Tatar language was expanded and the status of the language in the Republic of Tatarstan was stabilized. This led to the development of new terminology in several fields. Since 1995, terminological studies in the Republic are held in two main ways: a) the use of Tatar in all scientific fields and b) the preparation of terminological dictionaries and textbooks for schools and universities. During these studies, Tatar terminology in every field of science has become a complete system. With the initiative of the Language Law under the Tatar Higher Education project, nearly forty Tatar textbooks have been prepared. 


PDF Görünüm

Referanslar

  • BASKAKOV, N. A. (1959), Sovremennoye sostoyaniye terminologii v yazıkah narodov SSSR, Moskva: Akademiya Nauk SSSR. google scholar
  • FASEEV, F. S. (1961), Sposobı obrazovaniya terminov v tatarskom literaturnom yazıke (avtoreferat dis. na soiskaniye uçenoy stepeni kandidata filologiçeskih nauk), Moskva: Akademiya Nauk SSSR İnstitut yazıkoznaniya. google scholar
  • HATİPOĞLU, V. (1982), Dilbilgisi Terimleri Sözlüğü, Ankara: TDK Yayınları. google scholar
  • İMER, K., KOCAMAN, A., ÖZSOY, A. S. (2011), Dilbilimi Sözlüğü, İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi. google scholar
  • KORKMAZ, Z. (1992), Gramer Terimleri Sözlüğü, Ankara: TDK Yayınları. google scholar
  • MİNSAFİNA, A. (2020), Çağdaş Türk Dillerinde Ortak Terminoloji Geliştirme İmkân ve Yöntemleri, (yayınlanmamış doktora tezi), İstanbul Üniversitesi, İstanbul. google scholar
  • NÂSIRÎ, K. (1904), Polnıy russko-tatarskiy slovar s dopolneniyem iz inostrannıh slov, upotreblyaemıh v russkom yazıke kak nauçnıye terminı, Kazan: Tipo-litografiya İmperatorskogo Universiteta. google scholar
  • RAMAZANOVA, D. (t.y.), Tatar terminologiyesenen kayber meselelere, 19 Ekim 2021 tarihinde Refdb sitesi: https://refdb.ru/look/1923424-p3.html adresinden alındı. google scholar
  • RAMAZANOVA, D. B. (Ed.), (2006), Problemı soverşenstvovaniya terminologii tatarskogo yazıka: materialı nauçno-praktiçeskoy konferentsii “Problemı soverşenstvovaniya terminologii tatarskogo yazıka” (22 aprelya 2005 goda), Kazan: İYaLİ im. G. İbragimova. google scholar
  • SAFİNA, E. İ. (2019), Türkskoye yazıkoznaniye XXI veka: leksikologiya i leksikografiya: materialı mejdunarodnoy nauçnoy konferentsii, posvyaşçennoy 80-letiyu sozdaniya İnstituta yazıka, literaturı i iskusstva im. G. İbragimova Akademii Nauk Respubliki Tatarstan. 10-11 sentyabrya 2019 goda içinde, XIX gasırnın 20-30 yıllarında latin grafikasında basılgan süzlekler hem alarnın tatar leksikografiyese üseşe öçen ehemiyate (s. 225-228), Kazan: İYaLİ. google scholar
  • TOPALOĞLU, A. (1989), Dilbilgisi Terimler Sözlüğü, İstanbul: Ötüken. google scholar
  • VİNOKUR, G. O. (1939), Trudı Moskovskogo instituta istorii, filosofii i literaturı, T.5 içinde, O nekotorıh yavleniyah slovoobrazovaniya v russkoy tehniçeskoy terminologii (s. 3-54), Moskova: Mosk.gos.in-t istorii, filosofii i lit-rı. google scholar
  • ZAKIEV, M. Z., NIZAMOV, İ. M. (Ed.), (1995), Pravila obrazovaniya, soverşenstvovaniya i primeneniya tatarskih terminov. Komitet pri Kabinete Ministrov RT po realizatsii Zakona RT “O yazıkah narodov RT”, Kazan. google scholar
  • ZAKIEV, M. Z., NIZAMOV, İ. M. (1994), Problemı leksikologii i terminologii tatarskogo yazıka, Vıpusk 2 içinde, Terminologiya komissiyese: kiçe hem bügen (s. 30-37), Kazan: Akademiya Nauk Tatarstana. google scholar
  • Zakon RT ot 08. 07. 1992 N 1560-XII “O yazıkah narodov Respubliki Tatarstan”, 19 Ekim 2021 tarihinde Base.garant sitesi: https://base.garant.ru/8119056/ adresinden alındı. google scholar
  • Zakon RT “Ob ispolzovanii tatarskogo yazıka kak gosudarstvennogo yazıka Respubliki Tatarstan” ot 12 yanvarya 2013 goda N 1-3RT, 19 Ekim 2021 tarihinde Rossiyskaya Gazeta sitesi: https://cdnimg.rg.ru/ pril/73/99/43/pril.pdf adresinden alındı. google scholar

Atıflar

Biçimlendirilmiş bir atıfı kopyalayıp yapıştırın veya seçtiğiniz biçimde dışa aktarmak için seçeneklerden birini kullanın


DIŞA AKTAR



APA

Minsafina, A. (2021). Tatar Terminolojisinin Gelişimi. Dilbilim Dergisi, 0(37), 1-10. https://doi.org/10.26650/jol.2021.1018814


AMA

Minsafina A. Tatar Terminolojisinin Gelişimi. Dilbilim Dergisi. 2021;0(37):1-10. https://doi.org/10.26650/jol.2021.1018814


ABNT

Minsafina, A. Tatar Terminolojisinin Gelişimi. Dilbilim Dergisi, [Publisher Location], v. 0, n. 37, p. 1-10, 2021.


Chicago: Author-Date Style

Minsafina, Alina,. 2021. “Tatar Terminolojisinin Gelişimi.” Dilbilim Dergisi 0, no. 37: 1-10. https://doi.org/10.26650/jol.2021.1018814


Chicago: Humanities Style

Minsafina, Alina,. Tatar Terminolojisinin Gelişimi.” Dilbilim Dergisi 0, no. 37 (Oct. 2022): 1-10. https://doi.org/10.26650/jol.2021.1018814


Harvard: Australian Style

Minsafina, A 2021, 'Tatar Terminolojisinin Gelişimi', Dilbilim Dergisi, vol. 0, no. 37, pp. 1-10, viewed 2 Oct. 2022, https://doi.org/10.26650/jol.2021.1018814


Harvard: Author-Date Style

Minsafina, A. (2021) ‘Tatar Terminolojisinin Gelişimi’, Dilbilim Dergisi, 0(37), pp. 1-10. https://doi.org/10.26650/jol.2021.1018814 (2 Oct. 2022).


MLA

Minsafina, Alina,. Tatar Terminolojisinin Gelişimi.” Dilbilim Dergisi, vol. 0, no. 37, 2021, pp. 1-10. [Database Container], https://doi.org/10.26650/jol.2021.1018814


Vancouver

Minsafina A. Tatar Terminolojisinin Gelişimi. Dilbilim Dergisi [Internet]. 2 Oct. 2022 [cited 2 Oct. 2022];0(37):1-10. Available from: https://doi.org/10.26650/jol.2021.1018814 doi: 10.26650/jol.2021.1018814


ISNAD

Minsafina, Alina. Tatar Terminolojisinin Gelişimi”. Dilbilim Dergisi 0/37 (Oct. 2022): 1-10. https://doi.org/10.26650/jol.2021.1018814



ZAMAN ÇİZELGESİ


Gönderim03.11.2021
Kabul27.01.2022
Çevrimiçi Yayınlanma15.03.2022

LİSANS


Attribution-NonCommercial (CC BY-NC)

This license lets others remix, tweak, and build upon your work non-commercially, and although their new works must also acknowledge you and be non-commercial, they don’t have to license their derivative works on the same terms.


PAYLAŞ




İstanbul Üniversitesi Yayınları, uluslararası yayıncılık standartları ve etiğine uygun olarak, yüksek kalitede bilimsel dergi ve kitapların yayınlanmasıyla giderek artan bilimsel bilginin yayılmasına katkıda bulunmayı amaçlamaktadır. İstanbul Üniversitesi Yayınları açık erişimli, ticari olmayan, bilimsel yayıncılığı takip etmektedir.