Research Article


DOI :10.26650/artsanat.2021.16.0003   IUP :10.26650/artsanat.2021.16.0003    Full Text (PDF)

A Lost Ottoman Square in a Lost Harbour of Istanbul: Kontaskalion / Kadirga Harbour / Kadirga Square

Selman ÇelikNuran Kara Pilehvarian

Squares, which are one of the architectural features of cities, have an important place in the field of history of architecture. In the literature, starting from the first ages especially, the notion of square is reached through architectural factors like agora, forum, piazza and etc. and regional and periodic typologies were tried to be produced. However, these studies are limited to general studies, such as Ancient Greek squares, Ancient Roman squares, Medieval squares, Renaissance squares, etc. and the large urban squares known around the world. Neighbourhood squares have been ignored. In addition, because the concept of the square in the Ottoman period was tried to be evaluated through the concept of the square in European countries in the sources, the Ottoman’s unique understanding of the square have been overlooked. In this study, Kadirga Square, located in the historical peninsula of Istanbul, has been chosen among the Ottoman squares. Kadirga Square, its functions and its historical process have been examined by taking the notion of square into the centre. The function and effect of Kadirga Harbour, the formation process of Kadirga Square, the elements forming the square and its intended uses, the transformation process into a park and the process of the disappearance of the square’s functions have been evaluated in terms of the history of architecture. Through Kadirga Square in the Ottoman period, it was aimed to contribute to the field of history of architecture by making an evaluation of a neighbourhood square that was not designed.

DOI :10.26650/artsanat.2021.16.0003   IUP :10.26650/artsanat.2021.16.0003    Full Text (PDF)

İstanbul’un Kayıp Bir Limanında Kayıp Bir Osmanlı Meydanı: Kontaskalion / Kadırga Limanı / Kadırga Meydanı

Selman ÇelikNuran Kara Pilehvarian

Kentlerin mimari öğelerinden biri olan meydanlar, mimarlık tarihi alanında önemli bir yer tutar. Literatürde özellikle ilk çağlardan başlayarak agora, forum, piazza vb. mimari öğeler üzerinden nihayetinde meydan kavramına ulaşılarak bölgesel ve dönemsel tipolojiler üretilmeye çalışılmıştır. Ancak bu çalışmalar; Antik Yunan meydanları, Antik Roma meydanları, Orta Çağ meydanları, Rönesans meydanları vb. genel çalışmalar ile birlikte dünya genelinde bilinen büyük kentsel meydanlar üzerinde sınırlandırılmıştır. Semt meydanları göz ardı edilmiştir. Ayrıca, kaynaklarda Osmanlı döneminde meydan kavramı Avrupa ülkelerindeki meydan kavramı üzerinden değerlendirilmeye çalışıldığı için Osmanlı’nın kendine özgü meydan anlayışı yeterince tartışılmamıştır. Bu çalışmada Osmanlı meydanları arasından İstanbul’da tarihî yarımadada bulunan Kadırga Meydanı seçilmiştir. Kadırga Meydanı ve işlevleri tarihsel süreci ile birlikte meydan kavramı merkeze alınarak incelenmiştir. Kadırga Limanı’nın işlevi ve etkisi, Kadırga Meydanı’nın oluşum süreci, meydanı oluşturan unsurlar ve kullanım amaçları, parka dönüştürülmesi ve sonrasında meydan işlevlerinin yok olması süreci mimarlık tarihi açısından değerlendirilmiştir. Kadırga Meydanı üzerinden Osmanlı döneminde tasarlanmamış bir semt meydanı okuması yapılarak mimarlık tarihi alanına katkı verilmesi amaçlanmıştır.


EXTENDED ABSTRACT


Kadırga Meydanı, Bizans döneminde kurulan ve 1453’te İstanbul’un fethi ile Osmanlı Devleti’nin eline geçerek Kadırga Limanı adını alan Kontaskalion’un tahminlere göre on altıncı yüzyıl içerisinde toprak ile dolması (ya da doldurulması) sonucu ortaya çıkan yeni kara parçasının kuzeyinde kalan bir meydandır. 1953 yılında parka dönüştürülmesi sonrası zamanla meydan yok olmuştur ve günümüzde de park olarak kullanılmaya devam etmektedir. Bu makale kapsamında ilk olarak giriş bölümünde Avrupa kentlerinde meydanlar ile Osmanlı Devleti’nde meydanlar üzerine yapılmış araştırmalar ele alınmış ve ardından meydan kavramı meydan türleri, meydanların işlevleri ve özellikleri, meydanların sosyal hayata olan etkileri vb. yönlerden irdelenmiştir. Osmanlı Meydanları ayrı bir başlık altında değerlendirilmiş ve İstanbul’un meydanlarına dikkat çekilmiştir. Makalenin odağında yer alan bölümler Kontaskalion, Kadırga Limanı, Kadırga Meydanı ve Kadırga Parkı’dır. Kontaskalion, Kadırga Limanı’nın Doğu Roma İmparatorluğu dönemindeki ismidir ve Osmanlı Dönemi öncesinde de bu alan bir liman ve tersane bölgesi olarak kullanılmıştır. Konstantinopolis’in 1453’te Fatih Sultan Mehmed tarafından fethedilmesinin ardından bu bölge önce liman ve tersane işlevlerini korumuş ancak zaman içerisinde toprak ile dolması sonucu bir kent boşluğu meydana çıkmıştır. Bu kent boşluğu ise çok kısa bir süre içerisinde bileşenlerinin oluşması sonucu bir semt meydanı olarak nitelendirilebilecek olan Kadırga Meydanı’na dönüşmüştür. Kadırga Meydanı’nın bileşenleri, tarihsel süreç içerisindeki sırası gözetilerek Üsküplü Yahya Paşa Sıbyan Mektebi, Acı Su Çeşmesi, Bostanî Ali Camii, Kadırga Hamamı, Esma Sultan Çeşmesi, İsimsiz Çeşme, Tarihî Havuzlu Kahve, Kadırga İlkokulu, Kumkapı Polis Merkezi ve Kadırga Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi olarak tespit edilmiştir.

Kadırga sakinlerinin 1930’ların başında kış mevsiminde çamurun, yaz mevsiminde ise tozun çok olmasından dolayı meydandan şikâyet etmeye başlaması ile meydanın parka dönüştürülmesi fikri öne çıkmaya başlamıştır. Öyle ki, 1933’te mahalle sakinleri tarafından bir gazeteye çağrı ilanı dahi verilmiştir. 20 yıllık bir süreç sonrasında Kadırga Meydanı’nın boş kalan toprak alanı 1953 yılında düzenlenerek Kadırga Parkı’na dönüştürülmüştür. Parkın bu ilk düzenlenmiş hâli çocuk oyun alanı, küçük bir süs havuzu ve dinlenme alanlarından oluşmaktadır. Daha sonraki düzenlemelerde ise parkın merkezindeki süs havuzu genişletilmiş, dinlenme alanlarında bulunan banklar çoğaltılmış ve ağaçlar arasından yürüyüş yolları açılmıştır. Kadırga Parkı günümüzde varlığını sürdürmektedir. Esma Sultan Çeşmesi, Kumkapı Polis Merkezi ve Tarihî Havuzlu Kahve, Kadırga Meydanı’ndan kalan eski unsurlar olarak park alanı içerisindedir. Kadırga Limanı Caddesi ve Kadırga Meydanı Sokağı, Kadırga Parkı’nın sınırlarını oluşturduğu için Kadırga İlkokulu, Kadırga Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi, İsimsiz Çeşme, Acı Su Çeşmesi, Bostanî Ali Camii, Üsküplü Yahya Paşa Sıbyan Mektebi ve Kadırga Hamamı parkın dışında kalmıştır. Ancak bugün parkın içinde başka unsurlar da bulunmaktadır: Kadırga Spor Kulübü’nün tek katlı binası (Kumkapı Polis Merkezi’nin arkasında kulüp üyeleri ve kurucular için küçük bir çayevi), mahalle muhtarlığı (Esma Sultan Çeşmesi’nin yanında), Kadırga Çay Bahçesi (Esma Sultan Çeşmesi’nin yanında küçük bir kafe). Bunların dışında bugün parkın merkezinde daha büyük bir süs havuzu, kuzeyde kauçuk zeminle kaplı daha büyük ve modern bir çocuk oyun alanı, daha fazla sayıda ağaç ve bitkilerin çevresinde daha fazla sayıda bank yer almaktadır. Parkın zemini artık toprak yerine parke taşı döşelidir ve çim alanlar deformasyonu önlemek için siyah demir korkuluklarla çevrilmiştir. Avrupa şehirlerinde olduğu gibi planlı ve tasarlanmış bir meydan olmasa da Kadırga Meydanı’nın Avrupa meydanlarındakine benzer amaçlarla kullanıldığı açıkça söylenebilir. Çevresindeki binalar tüm şehir için öncelikli unsurlar olmadığından ve meydanın kapladığı alanın büyüklüğü bütün kent sakinleri düşünüldüğünde yeterli olmadığından dolayı Kadırga Meydanı bir kent meydanı olarak nitelendirilemez. Ancak bölge sakinleri açısından değerlendirildiğinde Kadırga Meydanı beklentileri fazlasıyla karşılamaktadır. Meydanın tarihi, mimari ve kentsel süreci, eski fotoğrafları ve mahalle sakinlerinin anlatıları, meydanın gerçek bir semt meydanı olarak kullanıldığını göstermektedir.

Kadırga Meydanı’nın sınırları dâhilinde herhangi bir yapılaşmaya izin verilmemesi ve hatta izinsiz yapıların meydanın erken devrinde Köprülü Mehmed Paşa tarafından yıktırılması, Osmanlı’da meydanların rastlantısal olmadığına ve kendi kültür kodları içerisinde bir meydan kavramının bulunduğuna örnek teşkil etmektedir. Tarihsel süreç içerisinde meydanın bileşenleri birlikte ele alındığında bu meydanın Osmanlı’da meydan kavramı çerçevesinde uzun bir süreç içerisinde ancak bilinçli bir şekilde oluştuğu anlaşılmaktadır. Doğu Roma İmparatorluğu’ndan kalan Kontaskalion’un Kadırga Limanı olarak kullanılmaya devam etmesi ile burada bir liman meydanının oluştuğu ve daha sonra alanın toprak dolması sonucu meydanın süreç içerisinde yeni işlevleri ile bir semt meydanı olan Kadırga Meydanı’na dönüştüğü söylenebilir. Meydana yüklenen işlevlerden; toplanma alanı olması, semt sakinlerinin geneline hitap eden ve hizmet veren yapıların (mektep, çeşme vb.) burada inşa edilmesi, kutlamalar ve eğlenceler için bayram yerinin ve geçici tiyatroların burada kurulması, futbol maçlarının ve düzenli antrenmanların Kadırga Parkı’nın açılışına kadar burada yapılması vb. birçok inşa tercihi, olay ve etkinlik Kadırga Meydanı’nı öncül bir semt meydanı olarak öne çıkarmaktadır. 1953 yılında Kadırga Meydanı’nın Kadırga Parkı’na dönüşmesi meydan işlevleri açısından çok önemli bir dönüm noktası olmuştur. Park süreci ile birlikte meydanın tamamı rekreasyon alanına dönüşmüş ve meydan işlevleri zaman içerisinde yok olmuştur. Günümüzde bir park, bir çeşme veya parkın etrafındaki birçok çeşme bir meydan için ayırt edici unsurlar değildir. Bunun bir sonucu olarak Kadırga Meydanı bugün işlevleriyle birlikte kaybolmuştur. Bugün Kadırga Parkı’nın bulunduğu alanda daha önce bir semt meydanının olduğunun tek işareti parkı kısmen çevreleyen sokağın resmi adıdır: Kadırga Meydanı Sokağı. 


PDF View

References

  • Ardahan, Babür. “Meşhur Kadırga Meydanının Yetiştirdiği Futbolcular.” Milliyet, June 28, 1952. google scholar
  • Artan, Tülay. “Kadırga.” Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. 1. İstanbul: T.C. Kültür Bakanlığı & Tarih Vakfı, 1994, 365-367. google scholar
  • Ayverdi, Ekrem Hakkı. 19. Asırda İstanbul Haritası. İstanbul: İstanbul Fethi Derneği İstanbul Enstitüsü Yayınları, 1958. google scholar
  • Braun, Georg and Franz Hogenberg. Civitates Orbis Terrarum Volume I. Cologne: 1572. google scholar
  • Çelik, Zeynep. 19. Yüzyılda Osmanlı Başkenti - Değişen İstanbul. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2016. google scholar
  • Çınar Altınçekiç, Hande Sanem and Nilüfer Kart. “Kentsel Tasarım Sürecinde Meydanlar”. İstanbul Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi 50/2 (2000): 111-120. google scholar
  • Çoraklı, Selim et al. İstanbul’un İlçe ve Semt İsimleri - I. İstanbul: İBB Kültür A.Ş. Yayınları, 2009. google scholar
  • Demirok, İlayda. “Mahalle Geleneği Burada Yaşıyor.” Akşam Cumartesi, September 19, 2020, 3. google scholar
  • Egemen, Affan. İstanbul’un Çeşme ve Sebilleri (Resimleri ve Kitabeleri ile 1165 Çeşme ve Sebil). İstanbul: Arıtan Yayınevi, 1993. google scholar
  • Envanter Arşivi. “Bostan Ali Camii (Bostancıbaşı Ali Ağa Camii) ve Samizade Mezarı.” Accessed November 16, 2020. http://www.envanter.gov.tr/anit/kentsel/detay/48506. google scholar
  • Gençel, Ziya. “Geleneksel Türk Kentinde Meydan Kavramı”. Ege Mimarlık 2000/2 (2000): 22-25. google scholar
  • Genim, Sinan. “Meydanlar Üzerine.” Milliyet, December 8, 2013, 28. google scholar
  • Hasol, Doğan. “Meydan.” Aksiklopedik Mimarlık Sözlüğü. İstanbul: YEM Yayın, 2017, 320. google scholar
  • İstanbul Büyükşehir Belediyesi, “İstanbul Şehir Haritası.” Accessed November 18, 2020. https://sehirharitasi.ibb.gov.tr. google scholar
  • İstanbul Fatih Kadırga İlkokulu, “İstanbul Fatih Kadırga İlkokulu Tarihçesi.” Accessed November 17, 2020. http://kadirgaio.meb.k12.tr. google scholar
  • İstanbul Fatih Kadırga Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi, “İstanbul Fatih Kadırga Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi Tarihçesi.” Accessed November 17, 2020. http://kadirga.meb.k12.tr. google scholar
  • İstanbul Hizmet Vakfi, “İsimsiz Çeşme.” Accessed November 15, 2020. https://www. istanbulhizmetvakfi.com/?pnum=112. google scholar
  • İstanbul Hizmet Vakfi, “Tarihî Acı Su Çeşmesi.” Accessed November 15, 2020. https://www. istanbulhizmetvakfi.com/?pnum=114. google scholar
  • Kadırga Hamamı, “Kadirga Bath in 2019.” Accessed November 15, 2020. http://www. kadirgahamami.com. google scholar
  • Kara Pilehvarian, Nuran, Nur Urfalıoğlu and Lütfi Yazıcıoğlu. Osmanlı Başkenti İstanbul’da Çeşmeler. İstanbul: T.C. Kültür Bakanlığı & YEM Yayın, 2000. google scholar
  • “Kari Şikâyetleri: Kadırga Meydanı”. Milliyet. July 12, 1933, 5. google scholar
  • Kayalar, Jülide. “Urban and Square - A Comparative Study of Revitalization Process.” MA diss., Mimar Sinan Fine Arts University, 2006. google scholar
  • Krier, Rob. Urban Space. London: Academy Editions, 1991. google scholar
  • Kuban, Doğan. İstanbul - Bir Kent Tarihi - Bizantion, Konstantinopolis, İstanbul. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2017. google scholar
  • Lynch, Kevin. Kent İmgesi. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2010), 80. google scholar
  • Moughtin, Cliff. Urban Design: Street And Square. Amsterdam: Architectural Press, 2003. google scholar
  • Muller-Wiener, Wolfgang. Bizans’tan Osmanlı’ya İstanbul Limanı. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1998. google scholar
  • Muller-Wiener, Wolfgang. İstanbul’un Tarihsel Topografyası - 17. Yüzyıl Başlarına Kadar Byzantion-Konstantinopolis-İstanbul. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2001. google scholar
  • Musahipzade Celal. Eski İstanbul Yaşayışı. İstanbul: Türkiye Yayınevi, 1946. google scholar
  • Pervititch, Jacques. Sigorta Haritalarında İstanbul. İstanbul: AXA OYAK & Tarih Vakfı, 2001. google scholar
  • Sağlık, Emine. “Rehabilitation Project of Gedikpaşa Çilavci Street and Its Vicinity.” MA diss., Istanbul Technical University, 2000. google scholar
  • Selvi, Necati. Fatih Belediyesi Kültürel Mirası - İhya. İstanbul: Fatih Belediyesi Yayınları, 2017. google scholar
  • Türkiye’nin Tarihî Eserleri. “Bostani Ali Mosque (Kadirga Mosque) in 2019.” Accessed November 16, 2020. http://www.turkiyenintarihieserleri.com/?oku=3004. google scholar
  • Ulutaş, Ejder. “İmgeden Gerçekliğe: Kamusal Bir Mekan Olarak Meydan”. İçtimaiyat Sosyal Bilimler Dergisi 3/2 (2019): 138-146. google scholar
  • Yıldız, Aybike. “Historical Accumulations of Urban Open Space Dynamism - İstanbul Urban Example; Beyazit Square, Sultanahmet Square and Taksim Square.” MA diss., Istanbul Technical University, 2007. google scholar

Citations

Copy and paste a formatted citation or use one of the options to export in your chosen format


EXPORT



APA

Çelik, S., & Kara Pilehvarian, N. (2021). A Lost Ottoman Square in a Lost Harbour of Istanbul: Kontaskalion / Kadirga Harbour / Kadirga Square. Art-Sanat, 0(16), 55-85. https://doi.org/10.26650/artsanat.2021.16.0003


AMA

Çelik S, Kara Pilehvarian N. A Lost Ottoman Square in a Lost Harbour of Istanbul: Kontaskalion / Kadirga Harbour / Kadirga Square. Art-Sanat. 2021;0(16):55-85. https://doi.org/10.26650/artsanat.2021.16.0003


ABNT

Çelik, S.; Kara Pilehvarian, N. A Lost Ottoman Square in a Lost Harbour of Istanbul: Kontaskalion / Kadirga Harbour / Kadirga Square. Art-Sanat, [Publisher Location], v. 0, n. 16, p. 55-85, 2021.


Chicago: Author-Date Style

Çelik, Selman, and Nuran Kara Pilehvarian. 2021. “A Lost Ottoman Square in a Lost Harbour of Istanbul: Kontaskalion / Kadirga Harbour / Kadirga Square.” Art-Sanat 0, no. 16: 55-85. https://doi.org/10.26650/artsanat.2021.16.0003


Chicago: Humanities Style

Çelik, Selman, and Nuran Kara Pilehvarian. A Lost Ottoman Square in a Lost Harbour of Istanbul: Kontaskalion / Kadirga Harbour / Kadirga Square.” Art-Sanat 0, no. 16 (Sep. 2021): 55-85. https://doi.org/10.26650/artsanat.2021.16.0003


Harvard: Australian Style

Çelik, S & Kara Pilehvarian, N 2021, 'A Lost Ottoman Square in a Lost Harbour of Istanbul: Kontaskalion / Kadirga Harbour / Kadirga Square', Art-Sanat, vol. 0, no. 16, pp. 55-85, viewed 24 Sep. 2021, https://doi.org/10.26650/artsanat.2021.16.0003


Harvard: Author-Date Style

Çelik, S. and Kara Pilehvarian, N. (2021) ‘A Lost Ottoman Square in a Lost Harbour of Istanbul: Kontaskalion / Kadirga Harbour / Kadirga Square’, Art-Sanat, 0(16), pp. 55-85. https://doi.org/10.26650/artsanat.2021.16.0003 (24 Sep. 2021).


MLA

Çelik, Selman, and Nuran Kara Pilehvarian. A Lost Ottoman Square in a Lost Harbour of Istanbul: Kontaskalion / Kadirga Harbour / Kadirga Square.” Art-Sanat, vol. 0, no. 16, 2021, pp. 55-85. [Database Container], https://doi.org/10.26650/artsanat.2021.16.0003


Vancouver

Çelik S, Kara Pilehvarian N. A Lost Ottoman Square in a Lost Harbour of Istanbul: Kontaskalion / Kadirga Harbour / Kadirga Square. Art-Sanat [Internet]. 24 Sep. 2021 [cited 24 Sep. 2021];0(16):55-85. Available from: https://doi.org/10.26650/artsanat.2021.16.0003 doi: 10.26650/artsanat.2021.16.0003


ISNAD

Çelik, Selman - Kara Pilehvarian, Nuran. A Lost Ottoman Square in a Lost Harbour of Istanbul: Kontaskalion / Kadirga Harbour / Kadirga Square”. Art-Sanat 0/16 (Sep. 2021): 55-85. https://doi.org/10.26650/artsanat.2021.16.0003



TIMELINE


Submitted18.03.2021
Accepted22.06.2021
Published Online10.08.2021

LICENCE


Attribution-NonCommercial (CC BY-NC)

This license lets others remix, tweak, and build upon your work non-commercially, and although their new works must also acknowledge you and be non-commercial, they don’t have to license their derivative works on the same terms.


SHARE




Istanbul University Press aims to contribute to the dissemination of ever growing scientific knowledge through publication of high quality scientific journals and books in accordance with the international publishing standards and ethics. Istanbul University Press follows an open access, non-commercial, scholarly publishing.