Research Article


DOI :10.26650/artsanat.2024.21.1273302   IUP :10.26650/artsanat.2024.21.1273302    Full Text (PDF)

An Example from the First National Architectural Period: Edirne Union and Progress Club Building

Atakan BalcıErkan Atak

The First National Architectural Period is an architectural movement that generally showed its effect between 1900-1930. The aim of the architectural movement started to become widespread after the proclamation of the II. Constitutional Monarchy (1908) is based on the re-emergence of the classical elements of Ottoman and Seljuk architecture. Along with the Westernization process, Western-influenced arrangements in Ottoman architecture were opposed and classical architectural elements were implemented as a result of a common attitude by the architects of the period. In this context, the Union and Progress Club building, which was built in the city center of Edirne in 1913-1914, is the subject of the article. It aims to reveal the importance of the building in the style of the period with field research, various publications, photographs and drawings. In addition, the architectural definition of the building and its decorative features were emphasized, and comparisons were made with other examples with similar characteristics. The tiles in the interior and exterior of the building were produced in Kütahya, and the pattern decorations were prepared by the leading tile masters of the period, Mehmed Emin and Rıfat Osman. In general, it is concluded that the Union and Progress Club building was built in the style of the First National Architecture Period in terms of its architectural features such as its plan layout, crown door, pointed arched windows, wide eaves system, and tile decorations on the inside and outside.

DOI :10.26650/artsanat.2024.21.1273302   IUP :10.26650/artsanat.2024.21.1273302    Full Text (PDF)

Birinci Ulusal Mimarlık Dönemi’nden Bir Örnek: Edirne İttihat ve Terakki Kulübü Binası

Atakan BalcıErkan Atak

Birinci Ulusal Mimarlık Dönemi genel olarak 1900-1930 yılları arasında etkisini göstermiş mimari akımdır. II. Meşrutiyet’in (1908) ilanından sonra yaygınlaşmaya başlayan mimari akımın amacı Osmanlı ve Selçuklu mimarisinin klasik unsurlarını yeniden ortaya çıkarma anlayışı üzerine kuruludur. Bu akımla Batılılaşma süreci ile birlikte Osmanlı mimarisindeki Batı etkili düzenlemelere karşı çıkılmış ve dönemin mimarları tarafından ortak bir tutum sonucunda klasik mimari unsurlar yeniden hayata geçirilmiştir. Bu bağlamda 1913-1914 yıllarında Edirne şehir merkezinde inşa edilen İttihat ve Terakki Kulübü binası bu makalenin konusunu oluşturmaktadır. Saha araştırması, çeşitli yayınlar, fotoğraflar ve çizimler ile birlikte yapının dönem üslubu içerisindeki öneminin ortaya çıkarılması amaçlanmıştır. Bununla birlikte yapının mimari tanımı ve süsleme özellikleri üzerinde durularak benzer özellikler taşıyan diğer örnekler ile karşılaştırmalar yapılmıştır. Yapının iç ve dış kısımlarında yer alan çiniler Kütahya’da üretilmiş olup desen süslemeleri dönemin önde gelen çini ustası Mehmed Emin ve Rıfat Osman tarafından hazırlanmıştır. Genel olarak İttihat ve Terakki Kulübü binasının plan düzeni, taç kapısı, sivri kemerli pencereleri, geniş saçak sistemi, iç ve dış kısımlarda yer alan çini tezyinatı gibi mimari özellikleri barındırması açısından Birinci Ulusal Mimarlık Dönemi üslubunda inşa edildiği sonucuna ulaşılmaktadır.


EXTENDED ABSTRACT


Birinci Ulusal Mimarlık Dönemi genel olarak 1900-1930 yılları arasında etkisini göstermiş mimari akımdır. Dönem üslubu, özellikle II. Meşrutiyet’in (1908) ilanından sonra yaygınlaşmaya başlamıştır. Batılılaşma süreci ile birlikte Osmanlı mimarisindeki Barok, Neo-Renaissance, Neo-Gothic, Art Nouveau vb. Batı etkili düzenlemelere karşı çıkılmış ve dönemin mimarları tarafından ortak bir tutum sonucunda Osmanlı ve Selçuklu mimarisinin klasik unsurları yeniden hayata geçirilmiştir. Milli duyguların ön plana çıktığı bu dönemde özellikle II. Meşrutiyet ile birlikte İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin siyasi ve kültürel alandaki çalışmalarının yansımalarını mimari alanda görmek mümkündür. Özellikle İstanbul ve Ankara gibi büyük şehirlerin yanı sıra ülkenin birçok şehrinde ulusal mimarlık üslubuna bağlı apartman, okul, müze, istasyon, han, postane, otel, cami, medrese, türbe, çeşme, köşk, iskele vb. birçok farklı işleve sahip yapılar inşa edilmiştir.

Birinci Ulusal Mimarlık Dönemi’nin ortaya çıkışının başlıca sebeplerinden birisi siyasi alanda yaşanan gelişmelerdir. 1789 Fransız İhtilali ile başlayan milliyetçilik akımının yansımaları, özellikle 19. yüzyılın ikinci yarısı itibarıyla Osmanlı İmparatorluğu’nu etkilemiştir. Söz konusu dönemde Osmanlı aydınlarının faaliyetleri ile birlikte Türk milliyetçiliği ön plana çıkmıştır. Bu doğrultuda çalışmalar yürüten İttihat ve Terakki Cemiyeti özellikle 1908 yılından sonra siyasi alanda gücü eline almış ve kültür politikalarına destek vermiştir. 

Osmanlı mimarisinde geç klasik dönemde görülmeye başlayan değişimler 18. yüzyılın başlarından itibaren belirli ölçüde yaygınlık kazanmıştır. Bununla birlikte mimaride Batılı unsurlarla 18. yüzyılın ortalarından itibaren karşılaşılmaktadır. Barok etkiyi net olarak görüldüğü Nur-u Osmaniye Külliyesi (1749-1755) ile birlikte barok, rokoko ve ampir gibi Batı temelli üslupların mimaride yer bulduğu gözlemlenmektedir. 18. yüzyılın ikinci yarısı ve 19. yüzyıl boyunca başta İstanbul olmak üzere Osmanlı İmparatorluğu’nun farklı bölgelerinde inşa edilen yapıların belirli ölçüde söz konusu üslupların özelliklerini barındırdıkları görülmektedir. Milli duyguların ön plana çıktığı ve siyasi alandaki değişimlerin yaşandığı dönemde eğitimlerini tamamlayan Mimar Kemaleddin ve Mimar Vedat Tek, Birinci Ulusal Mimarlık Dönemi’nin oluşmasında büyük rol oynamışlardır. Dönemin mimarları, hâlihazırda uygulanan Batı temelli üsluplara karşı çıkmış ve yapılarında Osmanlı-Selçuklu dönemi klasik mimari unsurlarını kullanmaya başlamışlardır. Kültürel olarak milli bilincinin yükseldiği bu dönemde Selçuklu ve Osmanlı mimarisinin asli unsurlarının ön plana çıkarılması gözlemlenebilen çevre ile alakalı olmalıdır. Göktürk ve Uygur kültürlerinin en azından bölgesel ve yaşam biçimi farklılıkları sebebiyle Türk kimliğini vurgulayan genel bir milli mimari kültür yaratmak pek de mümkün görünmemektedir.

Osmanlı mimarisinde özellikle 19. yüzyılın son çeyreğinde etkin olmuş dönemin önemli mimarlarından Alexandre Vallaury ve August Jasmund gibi isimler yapı faaliyetlerinde bulunmuşlardır. Bu dönemde Alexandre Vallaury’nin Duyun-u Umumiye İdaresi ve August Jasmund’un Sirkeci Garı gibi binaları, Batı etkili unsurların yanı sıra klasik Osmanlı mimarisinin unsurlarını da bünyesinde barındıran eklektik üslupta inşa edilmişlerdir. Bu gelişmelerin Birinci Ulusal Mimarlık Dönemi’nin ortaya çıkmasına zemin hazırlayan bir niteliğe sahip oldukları söylenebilir.

Birinci Ulusal Mimarlık Dönemi genel olarak 1908-1930 tarihleri içinde etkisini göstermiş bir mimari üsluptur. Dolayısıyla hem Osmanlı İmparatorluğu’nun son yıllarında hem de Cumhuriyet’in ilk yıllarında ülkenin birçok yerinde bu üsluba dayalı yapı üretimi gerçekleştirilmiştir. Bu dönemdeki yapılar genel olarak simetrik bir görünüme sahip olacak şekilde inşa edilmiştir. Yapıların özellikle ana cephelerine özen gösterilmiş, diğer cepheler daha sade biçimde ele alınmıştır. Mimarideki Batı etkisine karşı bir tepki oluşturulmuş ve özellikle cephe tezyinatında taç kapı, kemer sistemleri, silmeler, simetrik hatlar, pencere sistemleri, geniş saçak gibi klasik Osmanlı Dönemi mimari unsurları kullanılmıştır. Mimari plastik olarak yapılarda genellikle Selçuklu üslubunda mukarnas, geometrik kabartmalar, taş rozetler, köşe sütunçeleri gibi unsurlara yer verilmiştir.

Edirne şehrinde Birinci Ulusal Mimarlık Dönemi üslubuna bağlı olarak birçok yapı üretimi (Karaağaç Eski Gar Binası, Hacı Adil Bey Çeşmesi, Edirne Vakıflar Bölge Müdürlüğü Binası vd.) gerçekleştirilmiştir. Sarıcapaşa Mahallesi, Kıyık Caddesi’nde yer alan ve 1913-1914 yıllarında inşa edilen İttihat ve Terakki Kulübü binası makalenin konusunu oluşturmaktadır. 

İttihat ve Terakki Kulübü binasındaki çini süslemelerin niteliği ve yoğunluğu bakımından, Birinci Ulusal Mimarlık Dönemi üslubunda Edirne’de inşa edilen diğer yapılardan (Karaağaç Eski Gar Binası, Karaağaç Eski İstasyon Binası vd.) önemli ölçüde ayrışmaktadır. Yapının iç ve dış kısımlarında yer alan çiniler Kütahya’da üretilmiştir. Özellikle yapı içinde yer alan iki adet çini kompozisyonun hemen altında bulunan sanatçı isimlerinin varlığı, dönemin önde gelen çini ustası Mehmed Emin ve Edirneli Rıfat Osman’ın beğenileri doğrultusunda tasarlanmış olduğunu göstermektedir. Genel olarak İttihat ve Terakki Kulübü binasının plan kurulumu, taç kapısı, sivri kemerli pencereleri, silme hatları, geniş saçak sistemi, iç ve dış kısımlarda yer alan çini tezyinatı gibi mimari özellikleri barındırması açısından Birinci Ulusal Mimarlık Dönemi üslubunda inşa edildiği sonucuna ulaşılmaktadır.


PDF View

References

  • Akar, Azade. “Tezyini Sanatlarımızda Vazo Motifleri.” Vakıflar Dergisi 8 (1969): 267-273. google scholar
  • Alsaç, Üstün. “Türk Mimarlık Düşüncesinin Cumhuriyet Devrindeki Evrimi.” Mimarlık 11-12 (1973): 13. google scholar
  • Alsaç, Üstün. Türk Mimarlığı. İstanbul: İletişim Press, 1991. google scholar
  • Arlı, Hakan. “Kütahyalı Mehmed Emin Usta ve Eserlerinin Üslubu.” MA thesis, Istanbul University, 1989. google scholar
  • Arseven, Celal Esad. Türk Sanatı. İstanbul: Cem Press, 1984. google scholar
  • Aslanapa, Oktay. Osmanlı Devri Mimarisi. İstanbul: İnkılap Press, 2004. google scholar
  • Aslanapa, Oktay. Türk Sanatı. İstanbul: Remzi Press, 2018. google scholar
  • Aslanoğlu, İnci. (1984). “Birinci ve İkinci Milli Mimarlık Akımları Üzerine Düşünceler,” Mimaride Türk Milli Üslubu Semineri. İstanbul: Atatürk Cultural Center Presidency Press, 1984, 41-51. google scholar
  • Aslanoğlu, İnci. Erken Cumhuriyet Dönemi Mimarlığı 1923-1938. İstanbul: Bilge Culture and Art Press, 2010. google scholar
  • Atak, Erkan. “Nevşehirli Damat İbrahim Paşa’nın Külliyeleri Üzerine Bir Değerlendirme.” Sanat Tarihi Dergisi 31/2 (2022): 977-1015. google scholar
  • Atak, Erkan. “Osmanlı Mimarisinde Lâle Devri Üslubu (Anadolu’daki Yansımalar).” Turkish Studies 13-10 (2018): 57-86. google scholar
  • Balcı, Atakan. “Trakya Bölgesi I. Ulusal Mimarlık Dönemi Yapıları (Edirne, Tekirdağ, Kırklareli)”. MA thesis, Sakarya University, 2022. google scholar
  • Bağbaşı, Tuğba. “Ankara’nın İki İncisi: 2. TBMM Binası ve Ankara Palas.” Asya Studies 4/10 (2019): 108-121. google scholar
  • Bilar, Ender. Edirne Şehir Tarihçileri ve Eserleri. İstanbul: Hiperlink Press, 2019. google scholar
  • Bilgi, Hülya. Suna ve İnan Kıraç Vakfı Koleksiyonu: Kütahya Çini ve Seramikleri. İstanbul: Pera Museum Press, 2005. google scholar
  • Bozdoğan, Sibel. Modernizm ve Ulusun İnşası, Erken Cumhuriyet Türkiyesi’nde Mimari Kültür. İstanbul: Metis Press, 2002. google scholar
  • Canım, Rıdvan. Sultanların Şehri-Şehirlerin Sultanı: Edirne Kitabı. İstanbul: Governorate of Edirne Press, 2014. google scholar
  • Çelik, Zeynep. 19. Yüzyılda Osmanlı Başkenti: Değişen İstanbul. Translated by Selim Deringil. İstanbul: Türkiye İş Bankası Press, 2019. google scholar
  • Demiriz, Yıldız. “Osmanlı Çini Sanatı.” Türkler Ansiklopedisi. 12. Ankara: Yeni Türkiye Press, 2002, 563-572. google scholar
  • Demirsar Arlı, V. Belgin. “Kütahya Çiniciliği”, Anadolu’da Türk Devri Çini ve Seramik Sanatı. Edited by Gönül Öney And Zehra Çobanlı. İstanbul: Ministry of Culture and Tourism Press, 2007, 329-345. google scholar
  • Eyice, Semavi. “Batılılaşma.” TDV İslam Ansiklopedisi. 5. İstanbul: Türkiye Diyanet Foundation Press, 1992, 171-181. google scholar
  • Eyice, Semavi. “Empire.” TDV İslam Ansiklopedisi. 11. İstanbul: Türkiye Diyanet Foundation Press, 1995, 159-163. google scholar
  • Eyice, Semavi. “XVIII. Yüzyılda Türk Sanatı ve Türk Mimarisinde Avrupa Neo-Klasik Üslubu.” Sanat Tarihi Yıllığı 9-10 (1981): 163-190. google scholar
  • Gökşen, Tuğba Yüce. “Erken Cumhuriyet Döneminde Edirne’de Kentsel Gelişim.” MA thesis, Trakya University, 2017. google scholar
  • Gülsen, Ömer. “Eklektisizm.” Eczacıbaşı Sanat Ansiklopedisi. 1. İstanbul: Yem Press, 1997, 505507. google scholar
  • Gümüş, Müjde Dila. “Birinci Dünya Savaşında Mimarlık Yapmak: Vedad (Tek) Bey’in Harbiye Nezareti’ne Bağlı Çalışmaları.” Sanat Tarihi Yıllığı 30 (2021): 111-143. google scholar
  • Hanioğlu, M. Şükrü. “İttihat ve Terakki Cemiyeti.” TDV İslam Ansiklopedisi. 23. İstanbul: Türkiye Diyanet Foundation Press, 2001, 476-484. google scholar
  • Hasol, Doğan. 20. Yüzyıl Türkiye Mimarlığı. İstanbul: Yem Press, 2020. google scholar
  • Karabekir, Kazım. İttihat ve Terakki Cemiyeti. İstanbul: Yapı Kredi Press, 2011. google scholar
  • Kazancıgil, Ratip and Nilüfer Gökçe. Tosyavizade Dr. Rıfat Osman’ın Kaleminden Edirne. Edirne: Edirne Municipality Press, 2013. google scholar
  • Kazancıgil, Ratip. “Dr. Rıfat Osman Bey ve Edirne Kültürüne Hizmetleri.” 1. Edirne Kültür Araştırmaları Sempozyumu Bildirileri. Governorate of Edirne Press, 2003, 29-34. google scholar
  • Kuban, Doğan. Osmanlı Mimarisi. İstanbul: Yem Press, 2016. google scholar
  • Kuruyazıcı, Hasan. Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Bir Mimar: Arif Hikmet Koyunoğlu, Anılar, Yazılar, Mektuplar, Belgeler. İstanbul: Yapı Kredi Press, 2008. google scholar
  • Mülayim, Selçuk. “Maziperestler ve Sanat Tarihi.” Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 7/14 (2009): 11-32. google scholar
  • Oktar, Suat and Arzu Varlı. “İttihat ve Terakki Dönemi’nin Ulusal Bankası: Osmanlı İtibar-ı Milli Bankası.” Marmara Üniversitesi I.I.B.F. Dergisi 27/2 (2009): 1-20. google scholar
  • Onur, Oral. Edirne’de Neo-Klasik Kentsel (Mimari) Yapılar. İstanbul: Ceren Press, 2019. google scholar
  • Ödekan, Ayla. “Mimarlık ve Sanat Tarihi 1908-1980,” Türkiye Tarihi 4: Çağdaş Türkiye 1908-1980. google scholar
  • Edited by Sina Akşin. İstanbul: Cem Press, 1997, 505-590. google scholar
  • Peremeci, Osman Nuri. Edirne Tarihi. İstanbul: Edirne and the Region’s Institution for Antiquities Lovers Press, 1939. google scholar
  • Sarınay, Yusuf. “İmparatorluktan Cumhuriyete Türk Milliyetçiliğinin Doğuşu ve Gelişimi.” Türkler Ansiklopedisi. 14. Ankara: Yeni Türkiye Press, 2002, 1471-1500. google scholar
  • Sarısakal, Beril. “Edirne’de Bir Maziperest: Tosyavizade Doktor Rıfat Osman.” MA thesis, Istanbul Technical University, 2019. google scholar
  • Sayar, Ahmet Güner. “Rıfat Osman.” TDV İslam Ansiklopedisi. 35. İstanbul: Türkiye Diyanet Foundation Press, 2008, 105-106. google scholar
  • Sözen, Metin and Mete Tapan. 50 Yılın Türk Mimarisi. İstanbul: Türkiye İş Bankası Cultural Press, 1973. google scholar
  • Sözen, Metin. Cumhuriyet Dönemi Türk Mimarlığı. İstanbul: Türkiye İş Bankası Cultural Press, 1996. google scholar
  • Tanman, M. Baha and Uşun Tükel. Arkeoloji ve Sanat Tarihi Araştırmaları: Yıldız Demiriz’e Armağan. İstanbul: Simurg Press, 2001. google scholar
  • Tanyeli, Uğur. Mimarlığın Aktörleri: Türkiye 1900-2000. İstanbul: Garanti Galeri Press, 2007. google scholar
  • Tapan, Mete. “Cumhuriyet Dönemi Mimarlığı ve Sanatı.” Eczacıbaşı Sanat Ansiklopedisi. 1. İstanbul: Yem Press, 1997, 365-368. google scholar
  • Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü, “Halk Evi.” Date of Access June 21, 2022. google scholar
  • https://parselsorgu.tkgm.gov.tr/#ara/idari/169914/433/2/1654253327947 google scholar
  • Tekeli, İlhan and Selim İlkin. Mimar Kemaleddin’in Yazdıkları. Ankara: Şevki Vanlı Architecture Foundation Press, 1997. google scholar
  • The Republic Archives of the Directorate of State Archives (COA), Siyasi Partiler, Cumhuriyet Halk Fırkası 1702/922/1, (January 22, 1943). google scholar
  • Ünver, Süheyl. “Edirne’de Mimari Eserlerimizdeki Tabii Çiçek Süslemeleri Hakkında.” Vakıflar Dergisi 5 (1962): 15-17. google scholar
  • Yavuz, Yıldırım. “Cumhuriyet Dönemi Ankara’sında Mimari Biçim Endişesi.” Mimarlık 11-12 (1973): 26-44. google scholar
  • Yavuz, Yıldırım. “İkinci Meşrutiyet Döneminde Ulusal Mimari Üzerindeki Batı Etkileri 19081918.” ODTÜ Mimarlık Fakültesi Dergisi 2-1 (1976): 9-34. google scholar
  • Yavuz, Yıldırım. İmparatorluktan Cumhuriyete Mimar Kemaleddin 1870-1927. Ankara: TMMOB Chambers of Architects and Directorate General of Foundations Press, 2009. google scholar
  • Yetkin, Şerare. “Çini,” TDV İslam Ansiklopedisi. 8. İstanbul: Türkiye Diyanet Foundation Press, 1993, 329-335. google scholar
  • 81 İlde Kültür ve Şehir: Edirne. Edited by Metin Eriş. Governorate of Edirne Press, 2013. google scholar

Citations

Copy and paste a formatted citation or use one of the options to export in your chosen format


EXPORT



APA

Balcı, A., & Atak, E. (2024). An Example from the First National Architectural Period: Edirne Union and Progress Club Building. Art-Sanat, 0(21), 137-159. https://doi.org/10.26650/artsanat.2024.21.1273302


AMA

Balcı A, Atak E. An Example from the First National Architectural Period: Edirne Union and Progress Club Building. Art-Sanat. 2024;0(21):137-159. https://doi.org/10.26650/artsanat.2024.21.1273302


ABNT

Balcı, A.; Atak, E. An Example from the First National Architectural Period: Edirne Union and Progress Club Building. Art-Sanat, [Publisher Location], v. 0, n. 21, p. 137-159, 2024.


Chicago: Author-Date Style

Balcı, Atakan, and Erkan Atak. 2024. “An Example from the First National Architectural Period: Edirne Union and Progress Club Building.” Art-Sanat 0, no. 21: 137-159. https://doi.org/10.26650/artsanat.2024.21.1273302


Chicago: Humanities Style

Balcı, Atakan, and Erkan Atak. An Example from the First National Architectural Period: Edirne Union and Progress Club Building.” Art-Sanat 0, no. 21 (Mar. 2024): 137-159. https://doi.org/10.26650/artsanat.2024.21.1273302


Harvard: Australian Style

Balcı, A & Atak, E 2024, 'An Example from the First National Architectural Period: Edirne Union and Progress Club Building', Art-Sanat, vol. 0, no. 21, pp. 137-159, viewed 5 Mar. 2024, https://doi.org/10.26650/artsanat.2024.21.1273302


Harvard: Author-Date Style

Balcı, A. and Atak, E. (2024) ‘An Example from the First National Architectural Period: Edirne Union and Progress Club Building’, Art-Sanat, 0(21), pp. 137-159. https://doi.org/10.26650/artsanat.2024.21.1273302 (5 Mar. 2024).


MLA

Balcı, Atakan, and Erkan Atak. An Example from the First National Architectural Period: Edirne Union and Progress Club Building.” Art-Sanat, vol. 0, no. 21, 2024, pp. 137-159. [Database Container], https://doi.org/10.26650/artsanat.2024.21.1273302


Vancouver

Balcı A, Atak E. An Example from the First National Architectural Period: Edirne Union and Progress Club Building. Art-Sanat [Internet]. 5 Mar. 2024 [cited 5 Mar. 2024];0(21):137-159. Available from: https://doi.org/10.26650/artsanat.2024.21.1273302 doi: 10.26650/artsanat.2024.21.1273302


ISNAD

Balcı, Atakan - Atak, Erkan. An Example from the First National Architectural Period: Edirne Union and Progress Club Building”. Art-Sanat 0/21 (Mar. 2024): 137-159. https://doi.org/10.26650/artsanat.2024.21.1273302



TIMELINE


Submitted29.03.2023
Accepted24.01.2024
Published Online31.01.2024

LICENCE


Attribution-NonCommercial (CC BY-NC)

This license lets others remix, tweak, and build upon your work non-commercially, and although their new works must also acknowledge you and be non-commercial, they don’t have to license their derivative works on the same terms.


SHARE




Istanbul University Press aims to contribute to the dissemination of ever growing scientific knowledge through publication of high quality scientific journals and books in accordance with the international publishing standards and ethics. Istanbul University Press follows an open access, non-commercial, scholarly publishing.