Research Article


DOI :10.26650/artsanat.2021.15.0004   IUP :10.26650/artsanat.2021.15.0004    Full Text (PDF)

Architectural Interventions Conducted in Yıldız Palace During the Second Constitutional Period (1909-1914)

Müjde Dila Gümüş

This study focuses on the architectural interventions that took place in Yıldız Palace and which were conducted by the chief imperial architect Vedad Bey during the Second Constitutional Period. After the request of Mehmed Reşad V to spend the summer months at Yıldız Palace rather than at his primary residence Dolmabahçe Palace, Yıldız Palace became a priority for the sermimar, the person responsible for the maintenance and repair of the structures used by the imperial family (mainly Dolmabahçe, Yıldız, Topkapı, and Beylerbeyi Palaces and the imperial pavilions in Istanbul). Consequently, extensive renovations were conducted in the palace by Vedad Bey. The aim of this research is to to reveal the constructions and renovations carried out at the palace under the supervision of Vedad Bey by examining documents from the Presidency of The Republic of Turkey Directorate of State Archives such as Vedad Bey’s survey notebooks, architectural drawings, and petitions. This archival research reveals that the most significant architectural intervention in the palace during the Constitutional period was the demolition of the palace cuisine. Additionally, this research reveals a previously unknown design of Vedad Bey, namely the soldier sentry boxes of Yıldız Palace, which are here introduced by architectural drawings, a survey notebook, and a photograph. Additionally, repairs carried out in almost every apartment of the palace have been documented.

DOI :10.26650/artsanat.2021.15.0004   IUP :10.26650/artsanat.2021.15.0004    Full Text (PDF)

II. Meşrutiyet Dönemi’nde Yıldız Sarayı’nda Gerçekleştirilen Mimari Müdahaleler (1909-1914)

Müjde Dila Gümüş

Bu çalışma, II. Meşrutiyet döneminde Yıldız Sarayı’nda ‘sermimar-ı hazret-i şehriyari’ Vedad (Tek) Bey tarafından gerçekleştirilen mimari müdahalelere odaklanmaktadır. Saltanatı süresince Dolmbahçe Sarayı’nda ikamet etmiş Sultan V. Mehmed Reşad’ın, yaz aylarını Yıldız Sarayı’nda geçirmeyi talep etmesiyle, sarayda kapsamlı onarımlar gerçekleştirilmeye başlanmıştır. Bu durum, Yıldız’ı, hanedan tarafından kullanılan yapıların (başlıca: Dolmabahçe, Yıldız, Topkapı, Beylerbeyi Sarayları ile İstanbul’da bulunan kasırların) bakım ve onarımından sorumlu olan sermimar için öncelikli bir konuma getirmiştir. Bu araştırma kapsamında, Başbakanlık Osmanlı Arşivi’nde bulunan ve Vedad Bey tarafından hazırlanmış keşif defterleri, çizimler ve kaleme alınmış dilekçelerden faydalanarak II. Meşrutiyet Dönemi’nde sarayda Vedad Bey’in yönetiminde gerçekleştirilen inşa ve onarım faaliyetlerinin ortaya konulması amaçlanmıştır. II. Meşrutiyet yıllarında sarayda gerçekleştirilen en büyük kapsamlı müdahalenin, saray mutfaklarının yıkılması olduğu tespit edilmiştir. Vedad Bey’in saray için projelendirdiği asker kulübelerinin mimari çizimlerine, keşif defterlerine ve fotoğraflarına ulaşılarak, Vedad Bey’in bilinmeyen bir tasarımı tanıtılmıştır. Bununla beraber, sarayın hemen her dairesinde gerçekleştirilen onarımlar belgelenmiştir.


EXTENDED ABSTRACT


III. Selim döneminde yapılaşmanın başladığı ve II. Abdülhamid dönemindeki yoğun inşa faaliyetleri sonucunda günümüzdeki görünümüne ulaşan Yıldız Sarayı, pek çok araştırmaya konu olmuştur. Ancak, sarayda II. Meşrutiyet yıllarında gerçekleşen mimari müdahaleler, bilinmezliğini korumaktadır. Bu çalışma, II. Meşrutiyet döneminde Yıldız Sarayı’nda ‘sermimar-ı hazret-i şehriyari’ Vedad Bey yönetiminde gerçekleştirilen mimari faaliyetlere odaklanmaktadır. II. Abdülhamid’in 1909 yılında tahttan indirilmesinin ardından, onun, hanedan üyelerinin ve saray çalışanlarının yaşamış olduğu Yıldız Sarayı da hanedanın ikametgâhı olma niteliğini yitirmiştir. II. Abdülhamid’in otuz üç yıllık iktidarı ile özdeşleşen saray, II. Meşrutiyet yönetimi için, dönemin saray başkâtibi Halid Ziya (Uşaklıgil) Bey’in ifadesiyle “acayip” ve zorlu bir miras hâline gelmiştir. Önceki dönemin izleri mümkün olduğunca silinmeye çalışılırken, tahta çıkan V. Mehmed Reşad’ın ikameti için Dolmabahçe Sarayı uygun görülmüştür. Dolmabahçe Sarayı’nın sermimar Vedad Bey yönetiminde kapsamlı bir onarımdan geçirilmesi ile birlikle V. Mehmed Reşad ve maiyeti buraya yerleşmiştir. Yıldız Sarayı ise, Bulgar ve Sırp kralları gibi üst düzey ziyaretçilerin ağırlanmasında kullanılmaya başlanmıştır. V. Mehmed Reşad’ın tahta çıktıktan bir sene sonra, yaz aylarını Yıldız Sarayı’nda geçirmeyi talep etmesinin ardından, sarayda çeşitli onarımların gerçekleşmesi gündeme gelmiştir. Bu durum, Yıldız Sarayı’nı, hanedan tarafından kullanılan yapıların (Dolmabahçe Sarayı, Yıldız Sarayı, Topkapı Sarayı, Beylerbeyi Sarayı ile İstanbul’da bulunan kasırların) bakım ve onarımından sorumlu olan sermimar Vedad Bey için öncelikli bir çalışma alanı konumuna getirmiştir. 

Vedad Bey, görevi süresince, yapılacak her inşa ve onarım faaliyeti için düzenli olarak ön keşif (keşf-i evvel) defterleri tutmuştur. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri, Hazine-i Hassa Ebniye Anbarları fonunun 1909-1914 arasına tarihlenen dosyalarının taranması sonucunda, Vedad Bey’in keşif defterlerinden 475 tanesi tarafımca tespit edilmiş ve incelenmiştir. Keşif defterlerinin yarısına yakını, Sultan V. Mehmed Reşad’ın ikametgâhı olan Dolmabahçe Sarayı ve ek yapılarını konu alırken; 84 keşif defteri ise Yıldız Sarayı’na ilişkin onarımlarını içermektedir. Bu tespit, V. Mehmet Reşad’ın baş mimarının, Dolmabahçe Sarayı’ndan sonra en yoğun çalıştığı yapının Yıldız Sarayı olduğunu göstermektedir. 

Saray için 1910 yılı sonu ve 1911’de hazırlanan keşif defterleri, Şale Köşkü, Merasim Köşkü, Küçük Mabeyn, Müzehâne, Yeni Köşk, Büyük Mabeyn, Cihannümma ve Çit Kasrı gibi pek çok yapıda çatı onarımı gibi bazı temel onarımları kapsamaktadır. Öncelikli olarak ele alınan yapı, Büyük Mabeyn’dir. Hem Vedad Bey’in keşif defterlerinde, hem de Halid Ziya Bey’in anılarında onarıma muhtaç durumda olduğu belirtilen Büyük Mabeyn, sarayın diğer yapılardan farklı olarak kapsamlı bir onarımdan geçirilmiştir. Ardından, Telgrafhane ile Büyük Mabeyn arasındaki alanda yer alan yapı grubunu (Kilere bitişik daireler, harem ağaları dairesi, telgrafhane ve civarındaki daireler) konu alan bir onarım planı hazırlanmıştır. Arka arkaya hazırlanmış olan bu keşifler, duvarların onarımı ve boyanması, kapıların boyanması, kırık camların yenilenmesi, panjur ve çerçevelerin onarımı, bazı daire ve avluların çiçekli çini ile kaplanması gibi birbirlerine benzer içeriklere sahiptir. Hepsinde ortak olarak vurgulanan ise, müdahalelerin mümkün olduğunca aslına uygun yapılmasıdır. 

Yıldız Sarayı’nın II. Meşrutiyet döneminde onarımdan geçen bir başka yapısı, Daire-i Hümâyun’dur. Padişahın kullanımına özel olan bu yapı için hazırlanan keşif defterlerinin, diğer daireler için hazırlananlara göre daha detaylı talimatlar içerdiği gözlemlenmiştir. Aynı dönemde, saray bahçesinde bulunan köprülerden biri değiştirilmiş ve yine saray bahçesine yeni bir tuvalet yaptırılmıştır. Ada Köşkü’nün giriş cephesi tamamen sökülerek yenilenmiş ve köşke bir kahve ocağı eklenmiştir. II. Meşrutiyet döneminde Yıldız Sarayı’nda herhangi bir ek yapı inşa edildiğine dair bir veriye ulaşılmamıştır. Bu kapsamda değinilebilecek nadir bir örnek, sarayın çeşitli mahallerine yerleştirilmek üzere Vedad Bey tarafından tasarlanmış olan asker nöbet kulübeleridir. Köşeleri pahlı kare planlı, üzerine bir alem yerleştirilmiş dilimli külah ile örtülü ahşap kulübeler, Milli Mimari üslubunu yansıtan küçük ölçekli tasarım örnekleri olarak dikkat çekmektedir. Vedad Bey’in bu bilinmeyen tasarımının çizimleri, üretim talimatları ve fotoğrafları, bu çalışma kapsamında tespit edilmiş ve incelenmiştir. 

Yıldız Sarayı’nda Vedad Bey yönetiminde gerçekleştirilen en kapsamlı müdahale, saray mutfağının yıkılmasıdır. Bu yıkım, Yıldız Sarayı’na ilişkin yeni bir tespit olması bakımından önem taşımaktadır. Mutfak yıkımını konu alan arşiv belgelerinde, saray mutfağına artık ihtiyaç olmadığı, bu sebeple yıkılacağı ve arazisinin bahçeye dönüştürüleceği ifade edilmektedir. 1909 tarihinde L’Illustration gazetesinde yayınlanan Yıldız Sarayı vaziyet planı ile Sedad Hakkı Eldem’in 1960’ların sonunda hazırladığı vaziyet planının karşılaştırılmasından yola çıkarak, yıkılan mutfak binasının Büyük Mabeyn ile Telgrafhane arasında, Ağalar Dairesi’nin hemen arkasında konumlanmış olabileceği anlaşılmaktadır. Vedad Bey’in saraya yaptırılan yeni mutfağı konu alan çeşitli keşif çalışmaları da mevcuttur. Bunlar arasında en dikkat çekici olanı, “Yıldız Saray-ı Hümâyunu’nda demirhanede tesis edilecek olan mutfakta bulaşık yıkamak için inşa olacak mermer tekneler” başlıklı olup hem yıkılan mutfakların yerine demirhanede yeni bir mutfak oluşturulmasının planlandığını ortaya koymakta; hem de yeni mutfakta kullanılacak olan mermer bulaşık teknelerinin tasarım ve üretim talimatlarını içermektedir. Saray mutfaklarının yıkılması ve demirhanenin mutfak olarak işlevlendirilmesini konu alan keşif defterleri ve yazışmaların tespit edilerek incelenmesi sonucunda, Yıldız Sarayı’na ilişkin büyük ölçekli ve önceki araştırmalara konu olmamış bir mimari müdahalenin detayları ortaya koyulmuştur.


PDF View

References

  • Mahmud Şevket Paşa'nın Sadaret Günlüğü. Prepared by Murat Bardakçı. İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları, 2014. google scholar
  • Batur, Afife. "Yıldız Sarayı." Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. 7. İstanbul: Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı Yayınları, 1993, 520-556. google scholar
  • Bilgin, Bülent. “Türk Saray Mimarisinin Gelişmesi Çerçevesinde Yıldız Sarayı.” PhD. Dissertation, Istanbul University, 1993. google scholar
  • Deringil, Selim. The Well-protected Domains: Ideology and the Legitimation of Power in the Ottoman Empire, 1876-1909. New York: I.B. Tauris Press, 1998. google scholar
  • Ezgü, Fuad. Yıldız Sarayı Tarihçesi. İstanbul: Harb Akademileri Komutanlığı, 1962. google scholar
  • Georgeon, François. Sultan Abdülhamid. Translated by Ali Berktay. İstanbul: İletişim Yayınları, 2015. google scholar
  • Gümüş, Müjde Dila. “II. Meşrutiyet'te Saray İçin Çalışmak: Vedad (Tek) Bey'in Sermimarlık Dönemi.” PhD. Dissertation, Istanbul University, 2018. google scholar
  • Eldem, Sedad Hakkı. Boğaziçi Yalıları I. İstanbul: Devlet Güzel Sanatlar Akademisi Yayınları, 1969-1974. google scholar
  • L'Illustration, 8 May 1909, Issue 3454, 324. google scholar
  • M. Vedad Tek: Kimliğinin İzinde Bir Mimar. Edited by Afife Batur. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2003. google scholar
  • Özkan, Süha. “Mimar Vedat Tek (1873-1942)”. Mimarlık 11-12 (1973): 45-51. google scholar
  • Saz, Leyla. 19. Yüzyılda Saray Haremi. İstanbul: Cumhuriyet Kitapları, 2000. google scholar
  • Simavi, Lütfi. Son Osmanlı Sarayında Gördüklerim. İstanbul: Örgün Yayınları, 2004. google scholar
  • Tek, Nihad. “N. Sahir Sılan’a Mektup”. M. Vedad Tek: Kimliğinin İzinde Bir Mimar. Edited by Afife Batur. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2003, 385-394. google scholar
  • Tuğlacı, Pars. Osmanlı Mimarlığında Batılılaşma Dönemi ve Balyan Ailesi. İstanbul: İnkılap ve Aka Kitabevleri, 1981. google scholar
  • Türker, Deniz. “Ottoman Victoriana: Nineteenth-Century Sultans and the Making of a Palace 1795-1909.” PhD. dissertation, Harvard University, 2016. google scholar
  • Uşaklıgil, Halid Ziya. Saray ve Ötesi. İstanbul: Özgür Yayınları, 2003. google scholar
  • Yolcu, Cengiz. “Bulgar Çarı ‘Çarlar Kenti’nde.” Osmanlı İstanbulu III. Edited by Feridun M. Emecen, Ali Akyıldız and Emrah Safa Gürkan. İstanbul: 29 Mayıs Üniversitesi Yayınları, 2015. google scholar
  • Zonaro, Fausto. Abdülhamid’in Hükümdarlığında Yirmi Yıl (Fausto Zonaro’nun Hatıraları ve Eserleri). Translated by T. Alptekin and Lotto Romano (İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2008). google scholar
  • Presidency of The Republic of Turkey Directorate of State Archives (BOA). Hazine-i Hassa Ebniye Anbarları (HH.EBA).666-25-5, 669-67-2, 679, 804-29-3, 688.4.2, 732.39.6, 684-4, 688.4.2, 688-4-1, 704-25-58, 767-37, 738-13-1, 734-16, 768, 711.25.2, 709.15.1, 709.15.1, 704-25-61, 689-56, 705-19, 767-2-1, 780-26-1, 738-13-2. google scholar

Citations

Copy and paste a formatted citation or use one of the options to export in your chosen format


EXPORT



APA

Gümüş, M. (2021). Architectural Interventions Conducted in Yıldız Palace During the Second Constitutional Period (1909-1914). Art-Sanat, 0(15), 93-108. https://doi.org/10.26650/artsanat.2021.15.0004


AMA

Gümüş M. Architectural Interventions Conducted in Yıldız Palace During the Second Constitutional Period (1909-1914). Art-Sanat. 2021;0(15):93-108. https://doi.org/10.26650/artsanat.2021.15.0004


ABNT

Gümüş, M. Architectural Interventions Conducted in Yıldız Palace During the Second Constitutional Period (1909-1914). Art-Sanat, [Publisher Location], v. 0, n. 15, p. 93-108, 2021.


Chicago: Author-Date Style

Gümüş, Müjde Dila,. 2021. “Architectural Interventions Conducted in Yıldız Palace During the Second Constitutional Period (1909-1914).” Art-Sanat 0, no. 15: 93-108. https://doi.org/10.26650/artsanat.2021.15.0004


Chicago: Humanities Style

Gümüş, Müjde Dila,. Architectural Interventions Conducted in Yıldız Palace During the Second Constitutional Period (1909-1914).” Art-Sanat 0, no. 15 (Jul. 2021): 93-108. https://doi.org/10.26650/artsanat.2021.15.0004


Harvard: Australian Style

Gümüş, M 2021, 'Architectural Interventions Conducted in Yıldız Palace During the Second Constitutional Period (1909-1914)', Art-Sanat, vol. 0, no. 15, pp. 93-108, viewed 26 Jul. 2021, https://doi.org/10.26650/artsanat.2021.15.0004


Harvard: Author-Date Style

Gümüş, M. (2021) ‘Architectural Interventions Conducted in Yıldız Palace During the Second Constitutional Period (1909-1914)’, Art-Sanat, 0(15), pp. 93-108. https://doi.org/10.26650/artsanat.2021.15.0004 (26 Jul. 2021).


MLA

Gümüş, Müjde Dila,. Architectural Interventions Conducted in Yıldız Palace During the Second Constitutional Period (1909-1914).” Art-Sanat, vol. 0, no. 15, 2021, pp. 93-108. [Database Container], https://doi.org/10.26650/artsanat.2021.15.0004


Vancouver

Gümüş M. Architectural Interventions Conducted in Yıldız Palace During the Second Constitutional Period (1909-1914). Art-Sanat [Internet]. 26 Jul. 2021 [cited 26 Jul. 2021];0(15):93-108. Available from: https://doi.org/10.26650/artsanat.2021.15.0004 doi: 10.26650/artsanat.2021.15.0004


ISNAD

Gümüş, Müjde Dila. Architectural Interventions Conducted in Yıldız Palace During the Second Constitutional Period (1909-1914)”. Art-Sanat 0/15 (Jul. 2021): 93-108. https://doi.org/10.26650/artsanat.2021.15.0004



TIMELINE


Submitted30.05.2020
Accepted20.01.2021
Published Online05.02.2021

LICENCE


Attribution-NonCommercial (CC BY-NC)

This license lets others remix, tweak, and build upon your work non-commercially, and although their new works must also acknowledge you and be non-commercial, they don’t have to license their derivative works on the same terms.


SHARE




Istanbul University Press aims to contribute to the dissemination of ever growing scientific knowledge through publication of high quality scientific journals and books in accordance with the international publishing standards and ethics. Istanbul University Press follows an open access, non-commercial, scholarly publishing.