Research Article


DOI :10.26650/iuitd.2022.1031206   IUP :10.26650/iuitd.2022.1031206    Full Text (PDF)

The Similarities Between al-Ghazālī’s Science of the Hereafter and Rasāil Ikhwān al-Safā

Abdullah Özkan

In Munqidh, al-Ghazālī states that there were four classes of seekers of truth: theologians, followers of the doctrine of Ta‘līm, philosophers, and Sufis. He depicts himself here as a Sufi who denounces the others, especially the philosophers. This image of al-Ghazālī became the major perception of him from the beginning. This perception changed in the twentieth century. The most recent scholarship views him as a scholar who was heavily influenced by philosophy and disseminated its teachings in disguise. However, the focus is given mostly to the philosophy of Avicenna while searching the source of this influence. While not denying the influence of Ibn Sīnā, this study argues that Rasā’il Ikhwān Ṣafā’ must be taken seriously as a major source of philosophical influence on al-Ghazālī’s thought despite the negative remarks he makes about them. For its purpose, this study considers al-Ghazālī as a philosopher whose main concern was to direct the attention of his readers to their inner states and the behaviors resulting from them. This concern led him to search for and develop an ethical theology in which the theory of the soul and its purification played a role of utmost importance. For this purpose, al-Ghazālī presented a new science in Iḥyā. This study tries to show that al-Ghazālī found the essential ingredients of this theology in Rasā’il, gave it a new form with a new name, “the Science of the Hereafter” with its two subdivisions: the science of practice and the science of unveiling. 

DOI :10.26650/iuitd.2022.1031206   IUP :10.26650/iuitd.2022.1031206    Full Text (PDF)

Gazâlî’nin Ahiret İlmi ve İhvân-ı Safâ Risâleleri Arasındaki Benzerlikler

Abdullah Özkan

Dalâletten Kurtuluş’ta Gazâlî, hakikatin peşinde koşan grupları kelamcılar, Bâtınîler, filozoflar ve mutasavvıflar şeklinde dört sınıfa ayırmakta ve kendisini de diğerlerini beğenmeyip tasavvufa bağlanan bir kimse olarak sunmaktadır. Onun kendisi hakkında sunduğu bu imaj, başlangıçtan itibaren onun daha çok bir mutasavvıf olduğu algısının ortaya çıkmasına neden olmuştur. Fakat bu algının yirminci yüzyılda tamamen değiştiği görülmektedir. Modern araştırmalar, Gazâlî hakkındaki bu algıya meydan okumakta ve onu felsefeden önemli ölçüde etkilenen ve bu etkiyi örtülü bir şekilde İslam düşüncesinin bütün alanlarına yayan bir ilim adamı olarak görmektedir. Fakat Gazâlî üzerindeki felsefî etkinin kökenleri araştırıldığında doğal olarak dikkatler İbn Sînâ üzerinde yoğunlaşmaktadır. Bu çalışma, Gazâlî üzerindeki İbn Sînâ etkisini reddetmemekle birlikte Gazâlî’nin onlar hakkındaki olumsuz ifadelerine rağmen İhvân-ı Safâ’ Risâleleri’nin de onun üzerindeki felsefî etkinin önemli bir kaynağı olarak dikkate alınması gerektiğini iddia etmektedir. Bu amaçla bu çalışma Gazâlî’yi temel endişesi okurlarının dikkatini onların içsel durumlarına ve bu durumlardan kaynaklanan davranışlara çekmeye çalışan bir filozof olarak kabul etmektedir. Bu endişe Gazâlî’yi içerisinde nefis teorisinin ve nefsin temizlenmesinin merkezi bir yer işgal ettiği etik bir teoloji arayışına ve böyle bir teoloji geliştirmeye yöneltmiştir. Bu hedefe yönelik olarak Gazâlî İhyâ’da yeni bir ilim ortaya koymuş ve hayatının geri kalan kısmında bütün çabasını bu ilmi yaymak için harcamıştır. Bu çalışma, Gazâlî’nin bu arayışı neticesinde “Ahiret İlmi” şeklinde ortaya koyduğu ilmin temel malzemelerinin bir kısmını İhvân-ı Safâ Risaleleri’nde bulduğunu göstermeye çalışmaktadır. O bu malzemeyi almış, muamele ve mükaşefe şeklinde ikiye ayırıp yeni bir forma sokarak ona ahiret ilmi ismini vermiş ve bu yeni bir formla birlikte onu yeniden piyasaya sürmüştür.


EXTENDED ABSTRACT


Dalâletten Kurtuluş’ta (el-Münkız mine’d-dalâl) Gazâlî, hakikatin peşinde koşan grupları kelamcılar, Bâtınîler, filozoflar ve mutasavvıflar şeklinde dört sınıfa ayırmakta ve kendisini de diğerlerini beğenmeyip tasavvufa bağlanan bir kimse olarak sunmaktadır. Onun kendisi hakkında sunduğu bu imaj, başlangıçtan itibaren onun daha çok bir mutasavvıf olduğu algısının ortaya çıkmasına neden olmuştur. Gazâlî’nin oluşmasında büyük pay sahibi olduğu kendisi hakkındaki bu algının geçerliliğini hala sürdürdüğünü söylemek mümkün olmakla birlikte yirminci yüzyılda bu algıya yönelik bazı şüphelerin yöneltildiği görülmektedir. Özellikle batıda yapılan modern araştırmalar, Gazâlî hakkındaki bu algının gerçeklikle ilişkisini sorgulamakta ve Gazâlî’yi felsefeden önemli ölçüde etkilenen ve bu etkiyi örtülü bir şekilde İslam düşüncesinin bütün alanlarına yayan bir ilim adamı olarak yeniden önümüze koymaktadır. Fakat bu araştırmalarda görüldüğü üzere, Gazâlî üzerindeki felsefî etkinin kökenleri araştırıldığında doğal olarak dikkatler İbn Sînâ ve onun felsefesi üzerinde yoğunlaşmaktadır. Halbuki Gazâlî’nin hem kendisi hakkındaki algıyı şekillendiren otobiyografisinde hem de Filozofların Tutarsızlığı (Tehâfütü’l-Felâsife) gibi diğer eserlerinde İbn Sînâ dışında başka filozofları da meselenin içinde dahil ettiği ve onları da mevzu bahis yaptığı görülmektedir. Eğer Gazâlî üzerinde bir felsefe etkisinden bahsedilecekse İbn Sînâ dışında ismi geçen diğer filozofların ve ekollerin de değerlendirmeye alınması hem Gazâlî’nin düşüncesinin anlaşılması hem de Gazâlî’nin etkisi göz önünde bulundurulduğunda Gazâlî sonrası İslam düşüncesinin gelişim seyrinin takibi bakımından büyük önem arz etmektedir. 

Bu çalışma, Gazâlî üzerindeki İbn Sînâ etkisini reddetmemekle birlikte Gazâlî’nin onlar hakkındaki olumsuz ifadelerine rağmen İhvân-ı Safâ’ Risâleleri’nin de onun üzerindeki felsefî etkinin önemli bir kaynağı olarak dikkate alınması gerektiğini iddia etmektedir. Bu amaçla bu çalışma Gazâlî’yi temel endişesi okurlarının dikkatini onların içsel durumlarına ve bu durumlardan kaynaklanan davranışlara çekmeye çalışan bir filozof olarak kabul etmektedir. Bu endişe Gazâlî’yi içerisinde nefis teorisinin ve nefsin temizlenmesinin merkezi bir yer işgal ettiği etik bir teoloji arayışına ve böyle bir teoloji geliştirmeye yöneltmiştir. Bu hedefe yönelik olarak Gazâlî İhyâ’da yeni bir ilim ortaya koymuş ve hayatının geri kalan kısmında bütün çabasını bu ilmi yaymak için harcamıştır. Bu çalışma, Gazâlî’nin bu arayışı neticesinde “Ahiret İlmi” şeklinde ortaya koyduğu ilmin temel malzemelerinin bir kısmını İhvân-ı Safâ Risaleleri’nde bulduğunu göstermeye çalışmaktadır. O bu malzemeyi almış, muamele ve mükaşefe şeklinde ikiye ayırıp yeni bir forma sokarak ona ahiret ilmi ismini vermiş ve bu yeni bir formla birlikte onu yeniden piyasaya sürmüştür.

Gazâlî ve İhvân-ı Safâ arasındaki bazı benzerliklere dikkat çekmeyi amaçlayan bu çalışma iki kısım halinde tasarlanmıştır. Birinci bölümde Gazâlî’nin ahiret ilmi hakkında söyledikleri üzerinden onun bu ilmi ne şekilde tasavvur ettiği ve içeriğine dair söyledikleri ortaya konmaya çalışılmıştır. Bu yapılırken öncelikle onun en önemli eseri olan İhyâ-u ‘ulûmi’d-dîn dikkate alınmış, bazı durumlarda Cevâhirü’l-Kur’ân’a başvurulmuştur. Konuyla ilgili olduğu düşünülen pasajlar metnin içerisine bütün halinde yerleştirilmeye çalışılmıştır. Gazâlî’nin bu ilimle ilgili önemli bilgiler içeren Kimyâ-yı Saadet adlı çalışması ise ayrıca çalışılmak üzere bu yazının kapsamı dışında bırakılmıştır. Yazının ikinci bölümünde ise İhvân-ı Safâ’ Risâleleri taranarak onların Gazali’ye kaynaklık edebilecek düşünceleri ortaya konmaya çalışılmıştır. Bu minvalde Risâleler’in yazarlarının Gazâlî’nin Ahiret İlmine benzer bir şekilde ahirete giden bir yol tasavvuruna sahip oldukları görülmüştür. Tıpkı Gazâlî’de olduğu gibi Risâleler’deki ahirete giden yol tasavvuru da nefsin temizlenip ilahi bilgiyi edinmesi düşüncesine dayanmakta ve bunun yolu da hem pratik hem de teorik bilgiden geçmektedir. Fakat Risâleler’in felsefî metinler olduğu açık olduğundan dinî bir boyutu bulunan bu tasavvurun felsefî kökenlerinin daha belirgin olduğunu söylemek mümkündür. Gazâlî ve İhvân arasındaki bu benzerliklerin gözlemlenmesinden hareketle yazının birinci kısmında metnin içerisine yerleştirilerek okurun zihninde Ahiret İlminin belirginleşmesini sağlamasını umduğumuz pasajların benzerleri Risâleler içinde tespit edilmiş ve metnin içerisinde bunlar bir anlam bütünlüğü çerçevesinde nakledilmiştir. Böylelikle aynı zamanda Gazâlî’nin Ahiret İlmi ile Risâleler arasında herhangi bir benzerliğin olup olmadığına okurun kendisinin de karar verebilmesi için bir zeminin oluşması hedeflenmiştir. Çalışmanın ulaşmaya çalıştığı hedeflerden biri de “Gazâlî problemi” olarak bilinen ve Gazâlî’nin entelektüel kişiliğinin belirlenmesi etrafında yürütülen tartışmalara İhvân-ı Safâ’ Risâleleri’nden hareketle yeni bir boyut daha eklemektir. 


PDF View

References

  • Al-Akiti, M. Afifi. “The Good, The Bad, and the Ugly ofFalsafa: al-Ghazâlî’sMadnün, Tahafut, andMaqaşid, with Particular Attention to Their Falsafı Treatments of God’s Knowledge of Temporal Events”. In Avicenna and His Legacy: A Golden Age of Science and Philosophy. Edited by Y. Tzvi Langermann, 51100. Turnhout: Brepols Publishers, 2009. google scholar
  • al-Ghazâlî, Abu Hâmid. al-Arba‘ınfi Uşülal-Dın. Edited by Muhammad Muhammad Jâbir. Egypt: Maktabat al-Jundî, 1963. google scholar
  • al-Ghazâlî, Abu Hâmid. al-Maqşad al-Asna ’ fi Sharh Asma 'Allah al-Husna. Beirut: Dâr al-Kutub al-'Ilmiyyah, n.d. google scholar
  • al-Ghazâlî, Abu Hâmid. al-Munqidhmin al-Dalal. InMajmü’atR.asa'ilal-Imâmal-Ghazalı. Edited by Ahmad Shams al-Din. Beirut: Dâr al-Kutub al-‘Ilmiyyah, 1997. google scholar
  • al-Ghazâlî, Abu Hâmid. al-Mustaşfa’min ‘Hm al-Uşül. Beirut: Dâr Ihyâ’ al-Turâth, 1324. google scholar
  • al-Ghazâlî, Abu Hâmid. Fada'ih al-Batiniyyah. Edited by ‘Abd al-Rahmân al-Badawi. al-Qâhirah: Dâr al-Qawmiyyah li al-Tibâ‘ah wa al-Nashr, 1964. google scholar
  • al-Ghazâlî, Abu Hâmid. Ihya’ ‘Ulimı al-Dın. 5 vols. Cairo: Mu’assasat al-Halabî, 1967. google scholar
  • al-Ghazalı, Abu Hamid. Jawahir al-Qur ’m wa Duraruh. Edited by Hadıjah Muhammad Kamil and ‘Iffat al-Sharqawı. al-Qahirah: Dar al-Kutub wa al-Watha’iq al-Qawmiyyah, 2011/1432. google scholar
  • al-Ghazalı, Abu Hamid. Makatib-e Farsi-ye Ghazalı be-nam Fada’il al-Anam min Rasa’ilHujjat al-Islam. Edited by ‘Abbas Iqbal. Tehran: Ketab-furushi-ya Ibn Sına, 1333. google scholar
  • al-Ghazalı, Abu Hamid. Mizan al- 'Amal. Edited by Muhammad Mustafa Abu al-‘Ala. Egypt: Maktabat al-Jundı, 1973. google scholar
  • al-Zabıdı, Murtada. Ithaf al-Sadat al-Muttaqın bi-sharh Ihya’ ‘Ulûm al-Dın. Egypt: Dar al-Fikr, n.d. google scholar
  • Baffioni, Carmela. “From Sense Perception to the Vision of God: A Path Towards Knowledge According to the Ihwan al-Şafa’”. Arabic Sciences andPhilosophy, 8 (1998): 213-231. google scholar
  • Faris, Nabih Amin. “The Book of Knowledge”. New Delhi: Islamic Book Service. google scholar
  • Garden, Kenneth. The First Islamic Reviver: Abû Hamid al-Ghazali and His Revival of the Religious Sciences. New York: Oxford University Press, 2014. google scholar
  • Garden. Kenneth. “Al-Ghazalı’s Contested Revival: Ihya’ Ulûm al-Din and its Critics in Khorasan and the Maghrib”. Chicago: University of Chicago, PhD Dissertation, 2005. google scholar
  • Ikhwan al-Safa’. Rasa’ilIkhwan al-Safa’waKhullan al-Wafa’. Edited by ‘Arif Tamir. 5 vols. Beirut and Paris: Manshurat ‘Uwaydat, 1995. google scholar
  • Ikhwan al-Safa’. Rasa’il Ikhwan al-Safa’ wa Khullan al-Wafa’. Edited by Butrus al-Bustanı. 4 vols. Beirut: Dar Şadir, 1957. google scholar
  • Quasem, Muhammad Abul. The Jewels of the Qur’an: al-Ghazali’s Theory. Malaysia: National University of Malaysia, 1977. google scholar
  • Shihadeh, Ayman. “Classical Ash‘arı Anthropology: Body, Life, and Spirit”. The Muslim World 102, no. 3-4 (2012): 433-477. google scholar
  • Treiger, Alexander. “al-Ghazalı’s Classifications of the Sciences and Descriptions of the Highest Theoretical Science.” Dîvân: Disiplinler Arası Çalışmalar Dergisi 16, no. 30 (2011/1): 1-32. google scholar
  • Treiger, Alexander. Inspired Knowledge in Islamic Thought: Al-Ghazali’s Theory ofMystical Cognition and its Avicennian Foundation. New York: Routledge, 2012. google scholar
  • Watt, W. Montgomery. The Faith and Practice ofAl-Ghazali. London: George Allen and Unwin, 1953. google scholar

Citations

Copy and paste a formatted citation or use one of the options to export in your chosen format


EXPORT



APA

Özkan, A. (2022). The Similarities Between al-Ghazālī’s Science of the Hereafter and Rasāil Ikhwān al-Safā. Journal of Islamic Review, 12(1), 107-126. https://doi.org/10.26650/iuitd.2022.1031206


AMA

Özkan A. The Similarities Between al-Ghazālī’s Science of the Hereafter and Rasāil Ikhwān al-Safā. Journal of Islamic Review. 2022;12(1):107-126. https://doi.org/10.26650/iuitd.2022.1031206


ABNT

Özkan, A. The Similarities Between al-Ghazālī’s Science of the Hereafter and Rasāil Ikhwān al-Safā. Journal of Islamic Review, [Publisher Location], v. 12, n. 1, p. 107-126, 2022.


Chicago: Author-Date Style

Özkan, Abdullah,. 2022. “The Similarities Between al-Ghazālī’s Science of the Hereafter and Rasāil Ikhwān al-Safā.” Journal of Islamic Review 12, no. 1: 107-126. https://doi.org/10.26650/iuitd.2022.1031206


Chicago: Humanities Style

Özkan, Abdullah,. The Similarities Between al-Ghazālī’s Science of the Hereafter and Rasāil Ikhwān al-Safā.” Journal of Islamic Review 12, no. 1 (Oct. 2022): 107-126. https://doi.org/10.26650/iuitd.2022.1031206


Harvard: Australian Style

Özkan, A 2022, 'The Similarities Between al-Ghazālī’s Science of the Hereafter and Rasāil Ikhwān al-Safā', Journal of Islamic Review, vol. 12, no. 1, pp. 107-126, viewed 2 Oct. 2022, https://doi.org/10.26650/iuitd.2022.1031206


Harvard: Author-Date Style

Özkan, A. (2022) ‘The Similarities Between al-Ghazālī’s Science of the Hereafter and Rasāil Ikhwān al-Safā’, Journal of Islamic Review, 12(1), pp. 107-126. https://doi.org/10.26650/iuitd.2022.1031206 (2 Oct. 2022).


MLA

Özkan, Abdullah,. The Similarities Between al-Ghazālī’s Science of the Hereafter and Rasāil Ikhwān al-Safā.” Journal of Islamic Review, vol. 12, no. 1, 2022, pp. 107-126. [Database Container], https://doi.org/10.26650/iuitd.2022.1031206


Vancouver

Özkan A. The Similarities Between al-Ghazālī’s Science of the Hereafter and Rasāil Ikhwān al-Safā. Journal of Islamic Review [Internet]. 2 Oct. 2022 [cited 2 Oct. 2022];12(1):107-126. Available from: https://doi.org/10.26650/iuitd.2022.1031206 doi: 10.26650/iuitd.2022.1031206


ISNAD

Özkan, Abdullah. The Similarities Between al-Ghazālī’s Science of the Hereafter and Rasāil Ikhwān al-Safā”. Journal of Islamic Review 12/1 (Oct. 2022): 107-126. https://doi.org/10.26650/iuitd.2022.1031206



TIMELINE


Submitted01.12.2021
Accepted03.01.2022
Published Online30.03.2022

LICENCE


Attribution-NonCommercial (CC BY-NC)

This license lets others remix, tweak, and build upon your work non-commercially, and although their new works must also acknowledge you and be non-commercial, they don’t have to license their derivative works on the same terms.


SHARE




Istanbul University Press aims to contribute to the dissemination of ever growing scientific knowledge through publication of high quality scientific journals and books in accordance with the international publishing standards and ethics. Istanbul University Press follows an open access, non-commercial, scholarly publishing.