Research Article


DOI :10.26650/oba.669431   IUP :10.26650/oba.669431    Full Text (PDF)

Training Courses for the Protection from Poisonous Gases and Legal Regulations between the Two World Wars in Turkey

Eyüp Talha KocacıkEmre Dölen

Developments in chemistry paved the way for the use of poisonous gases during World War I. Despite a protocol having been signed in Geneva in 1925, the development and use of poisonous gases could not be prevented. Numerous countries began to hold courses to train civilians in order to raise awareness and teach self-protection. The Turkish Republic was among them. While institutions held conferences, special courses were added to the secondary and high school curricula. Members of various professions such as doctors, pharmacists, teachers and chemists who were trained in such courses taught about poisonous gases to administrators, civil servants, and firemen, as well as to the general population. After a short introducton on the use of poisonous gases in Europe, this present article will first study the laws and bylaws issued in Turkey. Then it will focus on courses held to protect Turkish civilians from possible toxic gas attacks throughout the period between WW1 and WW2.

DOI :10.26650/oba.669431   IUP :10.26650/oba.669431    Full Text (PDF)

İki Dünya Savaşı Arasında Türkiye’de Zehirli Gazlardan Korunma Kursları ve Yasal Düzenlemeler

Eyüp Talha KocacıkEmre Dölen

Kimyadaki gelişmeler, Birinci Dünya Savaşı’nda zehirli gazların kullanılmasına olanak sağlamış, ancak 1925 yılında Cenevre’de imzalanan protokol bile bunların kullanımını durduramamıştır. Bunun üzerine çeşitli ülkelerde gerek halkı bilinçlendirmek gerekse de olası bir savaş durumunda korunmayı sağlamak için kurslar, eğitimler düzenlenmeye başlanmıştır. Genç Türkiye Cumhuriyeti de bu ülkelerden biridir. Cumhuriyet yönetimi, yaklaşmakta olan İkinci Dünya Savaşı’na giden yolu dikkatle izlemiş ve kendi içinde gerekli önlemleri almıştır. Öncelikli olarak, konferanslar düzelenmiş, orta ve lise okullarının müfredatlarına zehirli gazlardan korunmaya yönelik dersler konulmuştur. Bu çerçevede, doktor, eczacı, öğretmen, kimyager gibi belirli meslek mensuplarının zehirli gazlar hakkında özel kurslarda eğitilerek bunların yöneticilere, memurlara, itfaiyecilere ve genel halk için açılan kurslarda ders vermeleri sağlanmıştır.

Bu makalede, Avrupa’da zehirli gazın kullanımı hakkında bilgi verildikten sonra, birinci ve ikinci dünya savaşları arasındaki dönemde Türkiye’de zehirli gazlar üzerine düzenlenen yasa ve talimatnameler ele alınacaktır. Ardından zehirli gazlar konusunda yapılan sosyal düzenlemeler ve zehirli gazdan korunma kursları incelenecektir. 


PDF View

References

  • Başbakanlık Muamelat Genel Müdürlüğü: B.MGM 30.10/45.292.19, 13 Şubat 1929; B.MGM 30.10/51.331.4, 20 Şubat 1937; B.MGM 30.10/51.332.9, 12 Temmuz 1939; B.MGM 30.10/51.332.17.2, 8 Kasım 1939; B.MGM 30.10/51.332.17.3, 8 Kasım 1939; B.MGM 30.10/51.332.17.4, 8 Kasım 1939. google scholar
  • Başbakanlık Kararlar Daire Başkanlığı: B.KDB 30.18.1.2/66.60.010, 15 Temmuz 1936; B.KDB 30.18.1.2/90.13.1, 3 Şubat 1940; B.KDB 30.18.1.2/94.21.14, 17 Mart 1941. google scholar
  • Siyasi Partiler Cumhuriyet Halk Partisi (SP. CHP) 490.1/1363.523.3, 12 Ağustos 1938. google scholar
  • Eyüp Talha Kocacık Koleksiyonu (İstanbul) google scholar
  • 1930 ve 1932 yıllarında yapılan askeri gaz tatbikatlarına ait fotoğraflar. google scholar
  • 1939 yılında Fatih Kaymakamlığı’ndan verilen diploma. google scholar
  • Emre Dölen Koleksiyonu (İstanbul) google scholar
  • 1938 yılında Fatih Kaymakamlığı’ndan verilen diploma. google scholar
  • Gümüşsuyu Hastanesi’nden verilen Gönüllü Hemşirelik diploması google scholar
  • İstanbul Üniversitesi İstanbul Tıp Fakültesi Personel Arşivi (İstanbul) google scholar
  • Ord. Prof. Dr. Tevfik Salim Sağlam dosyası (Fevzi Çakmak’ın Maarif Vekâletine yazdığı 20 Ağustos 1934 tarihli yazısı) google scholar
  • Bekman, Muzaffer. Veteriner Tarihi. Ankara: Ankara Basım ve Ciltevi, 1940. google scholar
  • Benhür, Çağatay, ve Mahir Selim Akçakaya. “İkinci Dünya Savaşı Sırasında Konya’da Alınan Askerî Önlemler.” Gazi Akademik Bakış 5, 9 (Kış 2011): 171-187. google scholar
  • “1937-1938 Senesi Kış Devresinde İstanbul Zehirli Gaz Kurslarına Devam Edenlerin Listesi,” Zehirli Gazlar ve Bunlardan Korunma Mecmuası 1, 2 (1 Ağustos 1938): 19. “1937-1938 Yılı Birliğin Mesai Raporudur.” Farmakoloğ 8, 4-6 (1938): 51-53. google scholar
  • [Boysan], Mazlum. “Zehirli Gazlar ve Biz.” Askeri Sıhhiye Mecmuası 62, 2 (1933): 152-158. google scholar
  • [Boysan], Mazlum. “Zehirli Gazlar ve Biz.” Askeri Sıhhiye Mecmuası 62, 3 (1933): 179-189. google scholar
  • Cephe Gerisinin Havaya Karşı Müdâfaa ve Muhâfazası Talîmâtnamesi. İstanbul: Askerî Matbaa, 1928. google scholar
  • Coşğun Kandal, Sena. “Zehirli Gaz Saldırılarına Karşı Halkın Bilinçlendirilmesi ve Eğitimdeki Yansıması: Gazdan Korunma Dersi (1931-1940).” Turkish History Education Journal 5, 2 (2016): 549-573. google scholar
  • Dağ, Murat. “Bir Şehir Efsanesi Olarak “Tak-Takı”nın Gizemi ve Fransızların Zehirli Gaz Kullandığının İşareti.” Gaziantep Üniversitesi Ayıntâb Araştırmaları Dergisi 1, 1 (2018): 63-68. google scholar
  • Develioğlu, Ferit. Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat. Ankara: Aydın Kitabevi Yayınları, 2010. google scholar
  • Dinçer, Ferruh. “Türkiye’de Askeri Veteriner Hekimlik Tarihi Üzerinde Araştırmalar-II.” Ankara Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi 27, 1-2 (1980): 246-272. google scholar
  • [Dirim], Hasan Kadri. Semli Gaz Muharebesi ve Hastalıkları. İstanbul: Kader Matbaası 1926. google scholar
  • Dölen, Emre. Demokritos’dan Fukuşima’ya Atomun Öyküsü. İstanbul: Türkiye Kimya Derneği, 2018. google scholar
  • Dölen, Emre. Kimya Tarihinden Kesitler. İstanbul: Türkiye Kimya Derneği, 2018. google scholar
  • Dölen, Emre. Türkiye Üniversite Tarihi 2: Cumhuriyet Döneminde İstanbul Darülfünunu (1922-1933). İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi, 2010. google scholar
  • Erkekoğlu, Pınar, ve Belma Koçer-Gümüşel. “Kimyasal Savaş Ajanları: Tarihçeleri, Toksisiteleri, Saptanmaları ve Hazırlıklı Olma.” Hacettepe University Journal of the Faculty of Pharmacy 38, 1 (January 2018): 24-38. google scholar
  • Gazdan Korunma Talîmâtnâmesi. İstanbul: Askerî Matbaa, 1932. google scholar
  • Halk İçin Havaya Karşı Korunma Talimatı D. 86. Ankara: Büyük Erkânıharbiye Reisliği Matbaası, 1931. google scholar
  • Karabulut, Umut. “Davetsiz Misafiri Beklerken İkinci Dünya Savaşı Türkiyesi’nde Pasif Güvenlik Önlemleri (1939-1940).” Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi 14, 28 (Bahar 2014): 199-223. google scholar
  • Kocacık, Eyüp Talha. Farmakoloğ Dergisinin Özetli Bibliyoğrafyası ve İncelemesi. İstanbul: Eczacılık Tarihi Araştırma Derneği, 2016. google scholar
  • Korur, Ali. Gönüllü Hastabakıcılık Kursu Ders Notları Zehirli Gazlar ve İlk Yardımlar. Ankara: Başbakanlık Devlet Matbaası, 1945. google scholar
  • Korur, Nuri Refet. “Gazların Tarihçesi.” Kimyager 3, 9 (1935): 152-160. google scholar
  • Kutkan, Nuri. Zehirli Gaz Konferanslarım. Eskişehir: Yıldız Basımevi, 1935. google scholar
  • M. N. “Almanya Ne Yapabilir? Umumi Harpteki Askerî Dehadan Korkuluyor.” Cumhuriyet, 3 Teşrin-i evvel [Ekim] 1932. google scholar
  • Lopez, Munoz F., P. Garcia Garcia, ve C. Alamo. “The Pharmaceutical Industry and the German National Socialist Regime: I.G. Farben and Pharmacological Research.” Journal of Clinical Pharmacy and Therapeutics 34,1 (2009): 67-77. google scholar
  • “Meslek Haberleri.” Farmakoloğ 4, 7-9 (1934): 900; 7, 3-4 (1937): 65-85; 8, 10-13 (1938): 131-132. google scholar
  • [Mirel], Fuad Mehmet. “Kimya-yı Harb.” Türk Eczacı Âlemi 1, 1-2 (1928): 21-29. google scholar
  • Muharabe Gazlarından Korunma Talîmâtnâmesi. İstanbul: Askerî Matbaa, 1927. google scholar
  • Muharabe Gazlarından Korunma Malzemesinin Hazer Vaktinde Muhâfaza ve Bakımına Dâir Talîmât: Müsvedde Halinde. İstanbul: Askerî Matbaa, 1927. google scholar
  • Özden, Akil Muhtar. Hava-Kimya Muharebelerine Karşı İlkyardım ve Tedavi. İstanbul: Ahmed İhsan Basımevi, 1939. google scholar
  • Sedad. Gaz Muharebesi. Dersaadet: Matbaa-yı Askeriye, 1921. google scholar
  • Seyhun, Gülhan. Tıp Tarihimizde Askerî Sağlık Hizmetleri II. Dünya Savaşı Dönemi. İstanbul: Altınbaş Üniversitesi Yayınları, 2018. google scholar
  • “Sıhhî Ayniyat Komisyonları.” Farmakoloğ 18, 9 (1948): 292 google scholar
  • Sıhhî-İçtimai ve İskâna Ait Kanun, Nizamname, Talimatname ve Kararnameler. Ankara: Sıhhat ve İçtimaî Muavenet Vekâleti, 1942. google scholar
  • Tektaş, Sadettin. Gaz Harbinde Veteriner Hizmetleri (Orduda ve Memlekette). Ankara: Yüksek Ziraat Enstitüsü, 1940. google scholar
  • Toprak, Zafer. “Türkiye’de Barış Ortamında Savaş Travması: Hava Taarruzuna Karşı Pasif Korunma.” Toplumsal Tarih 163 (2007): 40-47. google scholar
  • Türkçe Sözlük, 10. bs. Ankara: Türk Dil Kurumu, 2005. google scholar
  • Çetin, Sabit. “İkinci Dünya Savaşı’nda İstanbul ve Trakya’da Alınan Tedbirler: Pasif Korunma ve Tahliye.” Yüksek Lisans tezi, Ankara Üniversitesi, 2008. google scholar
  • Özlü, Hüsnü. “II. Dünya Savaşında Günümüze Türkiye’de Savunma Sanayii’nin Gelişimi (1939-1990).” Doktora tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi, 2006. google scholar
  • Akşam, 20 Nisan 1939. google scholar
  • “Ankara’da Bir Zehirli Gaz Kursu Açıldı.” Cumhuriyet, 13 Ağustos 1935. google scholar
  • “Bir Şimendifer Memurunun İcadı.” Cumhuriyet, 21 Haziran 1934. google scholar
  • “Boşa Çıkan Zehirli Gaz İlacı.” Cumhuriyet, 10 Mart 1934. google scholar
  • “Bursa’da Zehirli Gaz Kursları.” Cumhuriyet, 19 Nisan 1939. google scholar
  • “Bursa’da Zehirli Gaz Kursu.” Cumhuriyet, 14 Nisan 1938. google scholar
  • “Bursa’daki Zehirli Gaz Kursları.” Cumhuriyet, 20 Mayıs 1938. google scholar
  • “Darülfünun’ da Dördüncü Gaz Konferansı.” Cumhuriyet, 10 Mayıs 1933. google scholar
  • “Doktorlar İçin Bir Kurs Açılıyor.” Cumhuriyet, 18 Şubat 1936. google scholar
  • “Edirne’de Gaz Konferansı.” Cumhuriyet, 10 Nisan 1938. google scholar
  • “Gaz Maskeleri.” Cumhuriyet, 9 Birinci Kanun [Aralık] 1938. google scholar
  • “Gazler ve Sisler.” Cumhuriyet, 12 Mayıs 1933. google scholar
  • “Gümüşsuyu’ndaki Kurs Bitti.” Cumhuriyet, 23 Temmuz 1941. google scholar
  • Güngör, Selahattin. “Gaz Maskesi Satışı Hararetle Devam Ediyor.” Cumhuriyet, 20 Birinci Kanun [Aralık] 1938. google scholar
  • “Halk Maskeleri Satışı.” Akşam, 22 Nisan 1939. google scholar
  • “Halk Maskeleri Satışı.” Cumhuriyet, 10 Birinci Kanun [Aralık] 1938. google scholar
  • “Hava Hücumlarına Karşı Alınan Korunma Tedbirleri.” Cumhuriyet, 14 Ağustos 1939, 3. google scholar
  • “Hava Hücumlarına Karşı Şehirlerde Sığınaklar, Gaz Odaları Yapılacak.” Cumhuriyet, 5 Kânunusani [Ocak] 1934. google scholar
  • “Hava Hücumlarından Korunma Cemiyeti Beyannamesi.” Cumhuriyet, 21 Teşrin-i Evvel [Ekim] 1933. “Hava Koruma Cemiyeti Faaliyete Başlıyor.” Cumhuriyet, 30 Eylül 1933. google scholar
  • “Hava Tehlikesine Karşı Hazırlıklı Bulunacağız.” Cumhuriyet, 26 Temmuz 1935. google scholar
  • “İnönü Halkevinde Kurslar.” Cumhuriyet, 22 Şubat 1938. google scholar
  • “Kastamonu’da Zehirli Gaz Kursu.” Cumhuriyet, 10 Ağustos 1936. google scholar
  • “Kırklareli’nde Zehirli Gaz Kursu.” Cumhuriyet, 17 Mart 1939. google scholar
  • “Manisa Halkevinde Yeni Bir Kurs Açıldı.” Akşam, 21 Nisan 1939. google scholar
  • “Maske Fabrikamız Dün Çalışmaya Başladı.” Cumhuriyet, 1 İkinci Teşrin [Kasım] 1935. google scholar
  • “Maske Fabrikası Yakında Halk İçin Maske İmaline Başlıyor.” Cumhuriyet 27 İkinci Teşrin [Kasım] 1938. Mustafakemalpaşa Kazasında Açılan Gaz Kursu.” Cumhuriyet, 30 Mayıs 1937. google scholar
  • “Niğde Memurları İçin Zehirli Gaz Kursu Açıldı.” Cumhuriyet, 7 Haziran 1937. google scholar
  • “Ordu’da Zehirli Gaz Kursu.” Cumhuriyet, 24 Temmuz 1936. google scholar
  • “Perşembe Günü Verilecek Konferanslar.” Cumhuriyet, 25 Nisan 1933. google scholar
  • “Sivas’ta Zehirli Gaz Kursu.” Cumhuriyet, 20 İkinci Teşrin [Kasım] 1936. google scholar
  • “Şehirde 45 Gaz Kursu Açılıyor.” Cumhuriyet, 10 İkinci Teşrin [Kasım] 1937. google scholar
  • T.B.M.M. Zabıt Ceridesi, Devre 4, Cilt 9, İçtima 1, s. 341-344. google scholar
  • T.C. Resmi Gazete, sayı 1097, 29 Kânun-u Sânî [Ocak] 1929; sayı 2676, 15 Nisan 1934; sayı 3036, 24 Haziran 1935, sayı 3055, 16 Temmuz 1935; sayı 3548, 8 Mart 1937; sayı 3638, 23 Haziran 1937; sayı 3955, 9 Temmuz 1938; sayı 4142, 25 Şubat 1939; sayı 4178, 8 Nisan 1939; sayı 4186, 18 Nisan 1939; sayı 4188, 20 Nisan 1939; sayı 4418, 27 Kânun-u Sani [Ocak] 1940; sayı 4532, 11 Haziran 1940; sayı 5460, 20 Temmuz 1943; sayı 28281, 3 Mayıs 2012. google scholar
  • “Trabzon’da Zehirli Gaz Kursları Açıldı.” Cumhuriyet, 25 Nisan 1937. google scholar
  • “Yakında Korunma Kursları Açılacak.” Cumhuriyet, 9 İkinci Kanun [Ocak] 1936. google scholar
  • “Yüksek Gaz Kursu Açılıyor.” Cumhuriyet, 18 İkinci Teşrin [Kasım] 1937. google scholar
  • “Zehirli Gaz İçin Yapılan Elbise: Bir Türk Sanatkârının İcadı Beğenildi.” Cumhuriyet, 30 Haziran 1934, 4. google scholar
  • “Zehirli Gaz Kursları Faaliyete Geçti.” Cumhuriyet, 5 Birinci Teşrin [Ekim] 1939. google scholar
  • “Zehirli Gaz Kursu: Kursa Devam Etmeyenler Para Cezası Alacak.” Cumhuriyet, 24 Mart 1937. google scholar
  • “Zehirli Gazlar İçin Dün Hükümet ve Belediye Doktorlarına Bir Konferans Verildi.” Cumhuriyet, 19 Şubat 1936. google scholar
  • “Zehirli Gazlardan Korunma Cemiyeti.” Cumhuriyet, 22 Eylül 1933. google scholar
  • “Zehirli Gazler Kursularına Devam Edecek Memurlar.” Cumhuriyet, 8 Mart 1937. google scholar
  • “Zehirli Gazler.” Cumhuriyet, 26 Nisan 1933. google scholar
  • “Zehirli Gazlerden Korunma Çareleri.” Cumhuriyet, 28 Nisan 1933. google scholar
  • “Zehirli Gazlere Karşı Halkı Koruma Yerleri.” Cumhuriyet, 24 Temmuz 1935. google scholar
  • “Zehirli Gazlere Karşı Şimdiden Hazırlanmalı.” Cumhuriyet, 5 Mayıs 1933. google scholar
  • “Ankara Mamak’ta Kurulan Zehirli Gaz Maskesi Fabrikası’nın Açılış Töreninde Yapılan Konuşma. Erişim 20 Haziran 2019. http://www.ismetinonu.org.tr/ismet-inonu-1933-1938.htm#_ftn137 google scholar
  • “Bilgilendirme.” Erişim 2 Mayıs 2019. https://www.afad.gov.tr/tr/23456/KBRN “TSK’nın Çok Özel 55 Adamı." Erişim 2 Mayıs 2019. http://www.milliyet.com.tr/gundem/tsknin-cok-ozel55-adami-1870862 google scholar
  • TBMM. Albümü 1920-2010 1. Cilt 1920-1950, yayına hazırlayanlar Sema Yıldırım ve Behçet Kemal Zeynel. Ankara: TBMM Basın ve Halkla İlişkiler Müdürlüğü, 2010. Erişim 5 Nisan 2019. https://www.tbmm. gov.tr/TBMM_Album/Cilt1/index.html google scholar

Citations

Copy and paste a formatted citation or use one of the options to export in your chosen format


EXPORT



APA

Kocacık, E.T., & Dölen, E. (2020). Training Courses for the Protection from Poisonous Gases and Legal Regulations between the Two World Wars in Turkey. Studies in Ottoman Science, 21(1), 1-56. https://doi.org/10.26650/oba.669431


AMA

Kocacık E T, Dölen E. Training Courses for the Protection from Poisonous Gases and Legal Regulations between the Two World Wars in Turkey. Studies in Ottoman Science. 2020;21(1):1-56. https://doi.org/10.26650/oba.669431


ABNT

Kocacık, E.T.; Dölen, E. Training Courses for the Protection from Poisonous Gases and Legal Regulations between the Two World Wars in Turkey. Studies in Ottoman Science, [Publisher Location], v. 21, n. 1, p. 1-56, 2020.


Chicago: Author-Date Style

Kocacık, Eyüp Talha, and Emre Dölen. 2020. “Training Courses for the Protection from Poisonous Gases and Legal Regulations between the Two World Wars in Turkey.” Studies in Ottoman Science 21, no. 1: 1-56. https://doi.org/10.26650/oba.669431


Chicago: Humanities Style

Kocacık, Eyüp Talha, and Emre Dölen. Training Courses for the Protection from Poisonous Gases and Legal Regulations between the Two World Wars in Turkey.” Studies in Ottoman Science 21, no. 1 (Feb. 2023): 1-56. https://doi.org/10.26650/oba.669431


Harvard: Australian Style

Kocacık, ET & Dölen, E 2020, 'Training Courses for the Protection from Poisonous Gases and Legal Regulations between the Two World Wars in Turkey', Studies in Ottoman Science, vol. 21, no. 1, pp. 1-56, viewed 1 Feb. 2023, https://doi.org/10.26650/oba.669431


Harvard: Author-Date Style

Kocacık, E.T. and Dölen, E. (2020) ‘Training Courses for the Protection from Poisonous Gases and Legal Regulations between the Two World Wars in Turkey’, Studies in Ottoman Science, 21(1), pp. 1-56. https://doi.org/10.26650/oba.669431 (1 Feb. 2023).


MLA

Kocacık, Eyüp Talha, and Emre Dölen. Training Courses for the Protection from Poisonous Gases and Legal Regulations between the Two World Wars in Turkey.” Studies in Ottoman Science, vol. 21, no. 1, 2020, pp. 1-56. [Database Container], https://doi.org/10.26650/oba.669431


Vancouver

Kocacık ET, Dölen E. Training Courses for the Protection from Poisonous Gases and Legal Regulations between the Two World Wars in Turkey. Studies in Ottoman Science [Internet]. 1 Feb. 2023 [cited 1 Feb. 2023];21(1):1-56. Available from: https://doi.org/10.26650/oba.669431 doi: 10.26650/oba.669431


ISNAD

Kocacık, EyüpTalha - Dölen, Emre. Training Courses for the Protection from Poisonous Gases and Legal Regulations between the Two World Wars in Turkey”. Studies in Ottoman Science 21/1 (Feb. 2023): 1-56. https://doi.org/10.26650/oba.669431



TIMELINE


Submitted05.09.2019
Accepted04.11.2019
Published Online03.01.2020

LICENCE


Attribution-NonCommercial (CC BY-NC)

This license lets others remix, tweak, and build upon your work non-commercially, and although their new works must also acknowledge you and be non-commercial, they don’t have to license their derivative works on the same terms.


SHARE




Istanbul University Press aims to contribute to the dissemination of ever growing scientific knowledge through publication of high quality scientific journals and books in accordance with the international publishing standards and ethics. Istanbul University Press follows an open access, non-commercial, scholarly publishing.