Araştırma Makalesi


DOI :10.26650/TUDED2025-1503748   IUP :10.26650/TUDED2025-1503748    Tam Metin (PDF)

Şeyh Vasfî ve Hikemiyyât-ı İslâmiyye Adlı Tercümesi

Eren Ertürkoğlu

Klasik Türk edebiyatı taraftarı Ara Nesil müelliflerinden Şeyh Vasfî (ö. 1910), telif ve tercüme birçok eser kaleme almıştır. Hikemiyyât-ı İslâmiyye isimli eseri Sa‘dî-i Şîrâzî’nin (ö. 691/1292) Bostân ve Gülistân isimli eserlerinden seçme yapılarak oluşturulmuş bir tercümedir. Bir mukaddime ile metin bölümlerinden oluşan eserin metin bölümü kendi içinde manzum ve mensur kısımların tercümeleri olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Şeyh Vasfî, eserinin mukaddime bölümünde DoğuBatı edebiyatları arasında mukayese yaparak Doğu edebiyatının daha üstün olduğunu belirtmekte ve Doğu edebiyatından tercümeler yapılmasının gerekliliğini vurgulamaktadır. Metin bölümünde ise bu duruma bir örnek teşkil edecek şekilde Doğu edebiyatının önemli isimlerinden Sa‘dî-i Şîrâzî’nin -ağırlıklı olarak- Gülistân ve Bostân’ından 248 parçayı seçerek nesir şeklinde tercüme etmektedir. Bu çalışmada, Şeyh Vasfî’nin biyografisi ile şiir, mektup, sohbet, ders kitabı ve tercüme türünden eserleri sunulmakta, ardından Hikemiyyât-ı İslâmiyye isimli eseri muhteva, tercüme dili ve usulü yönünden incelenmektedir. Muhteva incelemesi, hem mukaddime hem de metin kısımları incelenerek yapılmıştır. Dil özellikleri bakımından inceleme, kullanılan kelimelerin kökenlerine, kullanılan terkiplere ve deyim-atasözü kullanımına göre yapılmıştır. Tercüme usulü ise tercüme türü ve tercüme stratejilerine göre incelenerek belirlenmiştir. Bu incelemelerden sonra Hikemiyyât-ı İslâmiyye’nin latinize edilmiş hâli sunulmuş ve böylelikle hem Osmanlı edebiyatına hem de tercüme literatürüne katkıda bulunulmuştur

DOI :10.26650/TUDED2025-1503748   IUP :10.26650/TUDED2025-1503748    Tam Metin (PDF)

Sheikh Vasfî and His Translation Titled Hikemiyyât-ı İslâmiyye

Eren Ertürkoğlu

Sheikh Vasfî, one of the authors of the Ara Nesil, who was a supporter of classical Turkish literature, wrote many works in both translation and original works. His work Hikemiyyât-ı İslâmiyye is a translation of Sa‘di Shirâzî’s Bûstân and Gulistân. The text part of the work, which consists of an introduction and text sections, is divided into two parts: translations of the verse and prose parts. In the introduction, Sheikh Vasfî makes a comparison between Eastern and Western literatures and argues for the superiority of Eastern literature and emphasizes the necessity of translations from Eastern literature. In the text section, as an example of this situation, he selects 248 pieces from the Gulistân and Bûstân of Sa‘di Shirâzî, one of the prominent names of Eastern literature, and translates them into prose. In this study, Sheikh Vasfî’s biography and his works in the genres of poetry, letters, conversation, textbooks and translations are presented, and then his work Hikemiyyât-ı İslâmiyye is analyzed in terms of its content, translation language and methodology. The content of Hikemiyyât-ı İslâmiyye was determined by analyzing the text’s introduction and the translation itself; its linguistic features were analyzed according to the origins of the words used, the phrases used, and the use of idioms and proverbs; and its translation method was analyzed according to the type of translation and translation strategies. Following this comprehensive analysis, the latinized version of Hikemiyyât-ı İslâmiyye is presented, thereby enriching both Ottoman and translation studies.


GENİŞLETİLMİŞ ÖZET


The period, which is called the “Ara Nesil” and formed by some authors between Tanzimat literature and Serveti Fünûn literature, can be categorized into three groups: Proponents of classical Turkish literature, those who are between the old and the new, and the innovators. Sheikh Vasfî is an author of the Ara Nesil who supports classical Turkish literature. He has a number of original works as well as translated works. His work titled Hikemiyyâtı İslâmiyye, which is discussed in this study, is a translated work and will be latinized and analyzed by us, thus contributing both to the literature of translation and Ottoman literature.

Sheikh Vasfî’s Hikemiyyât-ı İslâmiyye is a selected translation of Gulistân and Bûstân, the works of a famous name from the classical period of Persian literature, namely Sa‘di Shirâzî, indicating that he was a supporter of classical literature. The work consists of an introduction and a text part, which is further divided into two parts: Verse and prose parts. 

After presenting the biography of the translator and his works in the genres of poetry, letters, conversation, textbooks and translations, Hikemiyyât-ı İslâmiyye is analyzed and latinized in terms of content, translation language and methodology. In terms of content, both the introduction of the text and the translation itself are analyzed. The introduction is prepared as a manifesto text that displays the side and stance of the translator, and it is also constructed with a content that includes sections, such as “dedication, reason for translation” similar to the introduction of the works of classical literary authors. In other words, the translator introduces his translation with an introduction that combines the modern and the traditional. The text part was prepared as a prose translation of prose and verse pieces with wisdom features. It was determined that most of the source expressions in the prose part were taken from Gulistân and a few from Nasihat al-Muluk, while the source expressions in the verse part were taken from Bûstân. The language used by the translator in his translation is analyzed in terms of the Turkish, Persian and Arabic word origins, the frequency of the translator’s preference for Arabic and Persian phrases, idioms and proverbs, which are stereotyped word groups, and whether or not they correspond to the source text. In the section on translation methodology, firstly, the formal appearance of the translation was emphasized and the fact that the source text and the target text were given together was emphasized. Then, examples illustrate that the translation is a two-way translation, both from prose to prose and from verse to prose, that the meaning is translated in accordance with Turkish syntax, and that some translation strategies are utilized.

As a result of the present study, the following conclusions were reached:

Sheikh Vasfî is an author who wrote many original and translated works to maintain his classical literary understanding, wrote articles in many journals, and was a supporter of Muallim Nâcî in the key literary discussions of the period. He made translations from the works of important names of the East and contributed to the understanding of art he favored in this way. Hikemiyyât-ı İslâmiyye, one of the translated works that Sheikh Vasfî produced for this purpose, is a translation of Sa‘di Shirâzî’s works, mainly Gulistân and Bûstân. In the introduction to the work, Sheikh Vasfî emphasizes the necessity of translating the works of Islamic greats in response to the translations of Western literature’s texts on ethics. The work consists of the translation of 248 moral-themed texts, 130 of which are in prose and 118 in verse, and takes its place as a selected translation among the Turkish translations of Gulistân and Bûstân.

The language used in Hikemiyyât-ı İslâmiyye reflects the characteristics of 19th-century Ottoman Turkish, and the style is quite simple and comprehensible. The languages preferred by the translator in his translations are predominantly Turkish, Arabic and Persian, respectively. The translator’s use of Arabic and Persian words varies in the translation of the prose and verse texts. This is probably because the source texts are prose or verse. It was observed that similar idioms and proverbs were used in the translation of phrases, such as idioms and proverbs in the source text. 

The combination of the source text and the target text in the copy demonstrates the translator's commitment to objectivity and allows the target audience to read the source text and the target text comparatively.

Sheikh Vasfî opted for prose translation as a method in his translation. The translator, who translated both the verse part and the prose part in prose, did not translate word-for-word, but rather meaning-centered translation. Since the translator preferred a meaning-oriented translation, he employed translation strategies, such as addition, subtraction and borrowing. 


PDF Görünüm

Referanslar

  • Akın, Ertan. “ŞeYh Vasfî’nin Sevâtı’ AdLı Eseri (İnceLeme-Metin).” Yüksek Lisans tezi, Beykent Üniversitesi, 2022. ULusay Tez Merkezi (757417). google scholar
  • ArısoY, ŞeYda. “Türkçe ve Farsçada Ortak Kullanılan AtasözLeri”, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 57, (2018): 127-138. https:// dergipark.org.tr/tr/downLoad/articLe-fiLe/429720 google scholar
  • ArsLan, Mehmet. “Vasfî/Berkî, Şeyh Ali Vasfî”, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, 2014, Erişim tarihi 19 Nisan 2025, https://teis.Yesevi.edu. tr/madde-detay/vasfi-berki-seyh-ali-vasfi. google scholar
  • AtaLay, Mehmet. “Şeyh Vasfî’nin Reyâhîn Adlı Eseri”, Doğu Araştırmaları 1, no.19, (2019): 1-27. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ doguedebiYati/issue/48905/583204 google scholar
  • Avcıoğlu, Gamze Gizem. “Sa‘di-Yi Şîrâzî’nin Hayatı, Eserleri ve Türk Edebiyatındaki Yeri.” Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi, 2018. ULusal Tez Merkezi (495813). google scholar
  • Boşça, Hatice Uysal. “Şeyh Vasfî - Hayatı, Sanatı, Eserleri.” Yüksek Lisans tezi, Gazi Üniversitesi, 2010. Ulusal Tez Merkezi (271389). google scholar
  • CeYhan, Adem. “Muallim Nâcî’nin Emsâl-i Ali Tercümesi”, Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi 9, (2001): 277-325. https:// dergipark.org.tr/tr/download/article-file/258232. google scholar
  • Çelik, Ahmet. “Tanzimat’tan Günümüze Türkiye’de Farsça Öğretimi.” Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi, 2005. ULusal Tez Merkezi (217293). google scholar
  • Denizmen, Serap. “Ahmed Midhat Efendi ve Mütercim İzzet Paşa’nın Bilinmeyen Mektuplaşması: Roman, Lisan, Batılılaşma ve Maârif Üzerine Tenkitler.” Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi 50, (2023): 333-380. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-fiLe/3326368 . google scholar
  • Ertürkoğlu, Eren. Osmanlı Edebiyatında Satıraltı Tercüme Tekniği ve Satıraltı Bir Bostân Tercümesi. DBY YayınLarı, 2024. google scholar
  • Fürûğî, Muhammed ALi. Külliyât-ı Sa‘dî: Nasihatü’l-Mülûk. Çâphâne-i Berûhîm, 1320/1941. google scholar
  • Fürûğî, Muhammed ALi. Külliyât-ı Sa‘dî: Bûstân-ı Sa‘dî. Çâphâne-i Berûhîm, 1320/1941. google scholar
  • Gariper, Cafer. “Geçiş Dönemi NesLi: Ara NesiL”. Yeni Türk Edebiyatı El Kitabı (1839-2000) içinde, ed. Ramazan Korkmaz. Grafiker Yayınları, 2004. google scholar
  • Gökçe, Hasan. “Kefevî Tekkesi Şeyhi Ali Vasfî Efendi Hayatı Sanatı ve Eserleri.” Doktora tezi, Marmara Üniversitesi, 2014. ULusal Tez Merkezi (356454). google scholar
  • Gül, Emine. “Bedâyi’, Şeyh Vasfî (TranskripsiYonLu Metin).” Mezuniyet tezi, Afyon Kocatepe Üniversitesi, 1997. google scholar
  • Gürçağlar, Şehnaz Tahir. Çevirinin ABC’si. Say Yayınları, 2019. google scholar
  • İzedperest, Nurullah. Gülistân-ı Sa‘dî. Daniş YayınLarı, 1367/1988. google scholar
  • KaLYon, Filiz. Bârika. Yavuz Sultan Selim’in Şiirlerinden Seçmeler. Berikan YayınLarı, 2015. google scholar
  • KapLan, Mehmet. Tevfik Fikret Devir-Şahsiyet-Eser. Dergah YayınLarı, 2008. google scholar
  • KıLıç, Müzahir ve Mehmet AtaLay. “ŞeYh Vasfî ve Cezebât AdLı Eseri.” Doğu Araştırmaları 8, (2011): 63-92. https://dergipark.org.tr/tr/ download/article-file/1049842. google scholar
  • KıLıç, Müzahir ve Mehmet AtaLay. “Şeyh Vasfî ve FeYzâbâd Adlı Eseri”, Doğu Araştırmaları 9, (2012): 5-40. https://dergipark.org.tr/tr/ download/article-file/1049988. google scholar
  • Özege, Mehmet Seyfettin. Eski Harflerle Basılmış Türkçe Eserler Kataloğu C. 3. Fatih Yayınevi Matbaası, 1975. google scholar
  • Rehber, Halil Hatip. Gülistân-ı Sa‘dî. Safi Alişah YayınLarı, 1376/1997. google scholar
  • ŞeYh Vasfî. Hikemiyyât-ı İslâmiyye. Şirket-i Mürettibiye Matbaası, 1304/1887. google scholar
  • Taştan, Osman. “ŞeYh Vasfî’nin Nahv-i Osmanî Eserinin İnceLenmesi.” Yüksek Lisans tezi, TrakYa Üniversitesi, 2009. ULusaL Tez Merkezi (241107). google scholar
  • Tokmak, ALi Naci. Türkçe-Farsça Ortak Deyimler Sözlüğü. ÇantaY Kitapevi, 1995. google scholar
  • Topçu, Esra. “Cezebât, Şeyh Vasfî (Metin Aktarma ve Sözlük).” Mezuniyet tezi, Abant İzzet Baysal Üniversitesi, 2010. google scholar
  • Yalçın, AYşe. “Şeyh Vasfî’nin Cezebât Adlı Eseri Üzerine Bir İnceleme.” Mezuniyet tezi, Ankara Üniversitesi, 2007. google scholar
  • Yazar, Sadık. “Anadolu Sahası Klâsik Türk Edebiyatında Tercüme ve Şerh Geleneği.” Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi, 2011. Ulusal Tez Merkezi (287832). google scholar
  • Yazıcı, Tahsin. “Gülistân,” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 14: 240-241. Türkiye Diyanet Vakfı YaYınLarı, 1996. google scholar
  • YıLmaz, Arif. Şeyh Vasfî ve Muallim Nâcî ile Mektupları: Şöyle Böyle. Türkçe Mevsimi YayınLarı, 2012. google scholar
  • Yûsufî, Gulam Hüseyin. Bûstân-ı Sa‘dî-Sa‘dî-nâme: Tashîh ve tavzîh. Çâphâne-i Hâce, 1359/1981. google scholar
  • Zent, BirgüL. “Şeyh Vasfî’nin Bedâyi’ AdLı Eseri Üzerine Bir İnceyeme.” MezuniYet tezi, Bayıkesir Üniversitesi, 2011. google scholar

Atıflar

Biçimlendirilmiş bir atıfı kopyalayıp yapıştırın veya seçtiğiniz biçimde dışa aktarmak için seçeneklerden birini kullanın


DIŞA AKTAR



APA

Ertürkoğlu, E. (2025). Şeyh Vasfî ve Hikemiyyât-ı İslâmiyye Adlı Tercümesi. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 65(1), 89-129. https://doi.org/10.26650/TUDED2025-1503748


AMA

Ertürkoğlu E. Şeyh Vasfî ve Hikemiyyât-ı İslâmiyye Adlı Tercümesi. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi. 2025;65(1):89-129. https://doi.org/10.26650/TUDED2025-1503748


ABNT

Ertürkoğlu, E. Şeyh Vasfî ve Hikemiyyât-ı İslâmiyye Adlı Tercümesi. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, [Publisher Location], v. 65, n. 1, p. 89-129, 2025.


Chicago: Author-Date Style

Ertürkoğlu, Eren,. 2025. “Şeyh Vasfî ve Hikemiyyât-ı İslâmiyye Adlı Tercümesi.” Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi 65, no. 1: 89-129. https://doi.org/10.26650/TUDED2025-1503748


Chicago: Humanities Style

Ertürkoğlu, Eren,. Şeyh Vasfî ve Hikemiyyât-ı İslâmiyye Adlı Tercümesi.” Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi 65, no. 1 (Aug. 2025): 89-129. https://doi.org/10.26650/TUDED2025-1503748


Harvard: Australian Style

Ertürkoğlu, E 2025, 'Şeyh Vasfî ve Hikemiyyât-ı İslâmiyye Adlı Tercümesi', Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, vol. 65, no. 1, pp. 89-129, viewed 29 Aug. 2025, https://doi.org/10.26650/TUDED2025-1503748


Harvard: Author-Date Style

Ertürkoğlu, E. (2025) ‘Şeyh Vasfî ve Hikemiyyât-ı İslâmiyye Adlı Tercümesi’, Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 65(1), pp. 89-129. https://doi.org/10.26650/TUDED2025-1503748 (29 Aug. 2025).


MLA

Ertürkoğlu, Eren,. Şeyh Vasfî ve Hikemiyyât-ı İslâmiyye Adlı Tercümesi.” Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, vol. 65, no. 1, 2025, pp. 89-129. [Database Container], https://doi.org/10.26650/TUDED2025-1503748


Vancouver

Ertürkoğlu E. Şeyh Vasfî ve Hikemiyyât-ı İslâmiyye Adlı Tercümesi. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi [Internet]. 29 Aug. 2025 [cited 29 Aug. 2025];65(1):89-129. Available from: https://doi.org/10.26650/TUDED2025-1503748 doi: 10.26650/TUDED2025-1503748


ISNAD

Ertürkoğlu, Eren. Şeyh Vasfî ve Hikemiyyât-ı İslâmiyye Adlı Tercümesi”. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi 65/1 (Aug. 2025): 89-129. https://doi.org/10.26650/TUDED2025-1503748



ZAMAN ÇİZELGESİ


Gönderim23.06.2024
Kabul05.02.2024
Çevrimiçi Yayınlanma02.05.2025

LİSANS


Attribution-NonCommercial (CC BY-NC)

This license lets others remix, tweak, and build upon your work non-commercially, and although their new works must also acknowledge you and be non-commercial, they don’t have to license their derivative works on the same terms.


PAYLAŞ



İstanbul Üniversitesi Yayınları, uluslararası yayıncılık standartları ve etiğine uygun olarak, yüksek kalitede bilimsel dergi ve kitapların yayınlanmasıyla giderek artan bilimsel bilginin yayılmasına katkıda bulunmayı amaçlamaktadır. İstanbul Üniversitesi Yayınları açık erişimli, ticari olmayan, bilimsel yayıncılığı takip etmektedir.