Research Article


DOI :10.26650/artsanat.2022.17.930610   IUP :10.26650/artsanat.2022.17.930610    Full Text (PDF)

An Important Space in the Traditional Turkish Life Culture: “Başoda” in Ottoman Period Nicosia Houses

Zihni TurkanErgül Koşanlar

The traditional Turkish House was formed with the Turkish life culture, beginning with the tent in Central Asia; took its final form in the 19th century and became the typical housing character in Anatolia and other geographies under the sovereignty of the Ottomans. The planning scheme of the Turkish House, with an authentic characteristic, is designed with storeys and their use, plain front, oriel window, slanted roof with wide wooden eaves, hall, multi-functional rooms, and yard. Besides all these features, the largest and most important room of the house, forming an important characteristic, the Başoda (Mainroom) is designed by assessing the value given to guests in the living culture. The Başoda, situated in the most advantageous position in the house regarding illumination, ventilation, and scenery, also has an authentic quality in its interior elements of flooring, walls and ceiling, material, form, and ornamentation, and it in a way it reflects the traditional life philosophy. Having an important place in the rich cultural heritage of the Ottoman Period in Cyprus (1571-1878), 19th century Turkish Houses are designed by Turkish life culture, as in other geographies, and the Başodas are designed meticulously for guests, thus forming an important characteristic. Findings of this study, the importance given to guests in the Traditional Turkish Houses shaped with the traditional life culture, can be observed in the Başodas of 19th century houses in Cyprus.

Keywords: NicosiaCyprusTurkishSpaceGuest
DOI :10.26650/artsanat.2022.17.930610   IUP :10.26650/artsanat.2022.17.930610    Full Text (PDF)

Geleneksel Türk Yaşam Kültüründe Önemli Bir Mekân: Osmanlı Dönemi Lefkoşa Türk Evlerinde “Başoda”

Zihni TurkanErgül Koşanlar

Geleneksel Türk Evi, Türklerin Orta Asya’daki göçebe yaşamlarındaki çadırdan itibaren Türk yaşam kültürüyle biçimlenmiş; son şeklini 19. yüzyılda alarak, Anadolu’da ve Osmanlı egemenliği altındaki diğer coğrafyalarda tipik ev karakterini teşkil etmiştir. Türk Evi’nde, önemli bir karakteristik teşkil eden plan şeması, kat adedi ile katların kullanımı, yalın cephe, cumba, eğimli çatı ile geniş ahşap saçaklar, sofa, çok amaçlı odalar ve avlunun yanı sıra evin en büyük ve en önemli odası olan Başoda, geleneksel yaşam kültüründe misafire verilen değerle tasarlanmıştır. Evin, aydınlatma, havalandırma ve manzara açılarından en avantajlı konumunda yer alan Başoda’nın iç mekân ögeleri olan döşeme, duvar ve tavanları, malzeme, biçim ve süsleme olarak da özgün niteliğe sahiptir ve âdeta geleneksel yaşam felsefesini yansıtmaktadır. Kıbrıs’ın Osmanlı Dönemine (1571-1878) ait zengin kültür mirası içerisinde önemli bir yere sahip 19. yüzyıl Türk Evleri, diğer coğrafyalardaki örnekleri gibi Türk yaşam kültürüne göre biçimlenmiş ve Başodaları da misafir için özenle düzenlenerek tasarlanmıştır. Araştırmamızda gerçekleştirdiğimiz literatür taraması ve alan çalışmaları sonucunda elde edilen bulgular, geleneksel yaşam kültürü ile biçimlenen Geleneksel Türk Evleri’nde misafire verilen önemi, Anadolu dışındaki coğrafyaların yanı sıra Kıbrıs’taki 19. yüzyıl evlerinin başodalarında da ortaya çıkarmaktadır.


EXTENDED ABSTRACT


Temeli Türklerin Orta Asya’daki göçebe yaşamındaki çadıra dayanan Türk Evi kavramı, Türk yaşam kültürü ile biçimlenerek, ilk kez 17. yüzyılda ortaya çıkmış ve tüm karakteristikleriyle gelişimini tamamlayarak, 19. yüzyılda son şeklini almıştır. Anadolu dışında, Osmanlı hâkimiyeti altındaki topraklar ile Akdeniz ve Ege’deki adaların başkentlerinde tipik ev karakterini teşkil eden Geleneksel Türk Evi; özgün plan şeması, toprakla ilişki kurulan avlusu, ev halkının buluştuğu sofası, oturma, yatma, yemek yeme, yıkanma gibi işlevlere hizmet eden çok amaçlı odaları, sokağa çıkma yapan cumbası, geniş ahşap saçaklarla kuşatılmış eğimli çatısı gibi özellikleriyle dünya mimari literatürüne girmiş ve tarihî konut mimarisinde önemli bir yere sahip olmuştur. Geleneksel Türk Evi’nin her bölümünün her mekânının işlevlenmesinde olduğu gibi evin en büyük ve en önemli odası olan Başoda da Türklerin misafire verdikleri önemle özenle tasarlanmış ve karakteristik oluşturmuştur. 

Misafir, Türklerin geleneksel yaşam kültürlerinde hep önemli olmuş; en iyi şekilde rahat ettirilmek, ağırlanmak ve hoş tutulmak için özel kılınan mekânlarda konuk edilmiştir. Bu amaçla misafir odası olarak düzenlenen Başoda, evin, aydınlatma, havalandırma ve manzara açılarından en avantajlı konumunda yer almıştır. Başoda’nın kapısından itibaren, iç mekân tasarım ögeleri olan döşeme, duvar ve tavanları, malzeme, biçim ve süsleme olarak özgün niteliğe sahip şekilde tasarlanarak evin diğer mekânlarından farklılık yaratılmış ve böylece bu odayla geleneksel yaşam felsefesi yansıtılmıştır. Çok büyük evlerde, köşklerde ve saraylarda ise misafir odası, kadınlar ve erkekler için ayrı olarak tasarlanmış; Harem ve Selâmlık diye isimlendirilmiştir. 

1571 yılında Kıbrıs’ta başlayan Osmanlı döneminde de adada, Türk Mimari eserleri olarak camiler, tekkeler, hanlar, hamamlar, çeşmeler, kaleler ve evler inşa edilmiştir. Bu eserler arasında önemli bir yere sahip olan 19. yüzyıl Türk Evleri, diğer coğrafyalardaki örnekleri gibi Türk yaşam kültürüne göre biçimlenmiş ve Başodaları da misafire verilen önemle özel olarak düzenlenmiştir. Hâlen adanın başkenti Lefkoşa’da, suriçi tarihî dokusunda, dar sokaklar boyunca sıralanmış, yüzyılı aşmış geçmişleriyle birer kültür mirası olan ve çalışmamızda örneklediğimiz, Türk Evleri, 19. yüzyılın sonlarında inşa edilmiş; günümüze kadar farklı amaçlarla kullanılmış ve yakın geçmişte restore edilerek işlevlendirilmiştir. Lefkoşa suriçinin iki önemli mahallesi olan Arabahmet ve Selimiye Mahalleleri’nde yer alan örnek Türk Evleri; Bohcalian Konağı, Derviş Paşa Konağı, Saçaklı Ev, Kadı Menteşoğlu Konağı ve Küçük Mehmet Binası, günümüzde lokanta, müze, kültür-sanat merkezi ve ofis gibi farklı işlevlerle kullanılmaktadır. Bu evlerin en büyük ve en önemli odaları olan Başodaları; evin ya manzaraya hakim bir köşe bölümünde, veya sokağa üç yönde cephelenen çıkmalı odasında yer almaktadır. Başodalar, çıkmalı odalarda, çıkmanın üç yönüne açılan pencerelerle; köşe konumlu odalarda ise iki yöne açılan pencereler ve tepe pencereleri ile gün ışığı, doğal hava ve manzara açılarından evin en avantajlı odası hâline getirilmişlerdir. 

Başodaların ayrıcalığı, kapılarından itibaren başlamaktadır. Çift kanatlı ahşap kapıların kanatları, üzerinde oluşturulan kenarları profilli, farklı geometrilerdeki panolar ve ahşap kabartma motiflerle süslenmiştir. Yan yana sıralanmış dikdörtgen biçimli, çift kanatlı ahşap pencereleri, ahşap panjurludur. Pencereler, kenarları profilli geniş ahşap pervazlarla kuşatılmıştır. Pervazlar, oda cephelerinde, yatay konumda devam ettirilerek pencerelerin aralarındaki duvar yüzeylerinde panolar oluşturulmuştur. Pencerelerin üst hizalarında yer alan dar ahşap raflar, oda cepheleri boyunca yatayda uzatılarak bir üst çizgi oluşturulmuştur.

Duvarlarda görülen ahşap, camlı kapaklı, raflı nişler yanı sıra, özellikle yarım daire planlı ve yarım daire kavsaralı, motiflerle biçimlendirilmiş alınlıkla taçlandırılmış lambalık (çiçeklik) nişleri, Başodaların simgeleri olmuştur. İçlerine mermer plak yerleştirilmiş lambalık nişleri ya çeşitli renklerde boyanarak motiflerle süslenmiş ya da ahşapla kaplanmıştır. Kaplama ise tornalı ahşaplarla bölümlere ayrılmıştır.

Başodaların döşemeleri, yan yana sıralanmış, boyalı veya cilalı ahşaplar ya da kare biçimli yerel taş plaklarla kaplanmıştır. Şaşırtmalı veya diyagonal olarak dizilen taş plaklar, duvarlara paralel dizilen taş plak sıraları ile de çerçevelenerek döşemeye dekor yapılmıştır. Bazen de döşemenin ortasına, farklı geometrik biçimlerdeki taş plaklarla göbek oluşturularak döşemede dekor zenginleştirilmiştir. Genellikle ahşap kaplı tavanlar, profilli ince ahşap çıtalarda yapılmış geometrik biçimlerle işlenmiş, tavan duvar birleşimleri, geniş ahşap pervazlarla kuşatılmış, tavanın ortasına da çeşitli oyma veya kabartma motiflerle biçimlendirilmiş ahşap göbek yerleştirilmiştir. Başodaların dikdörtgen biçimli tavanları ise ahşap pervazlarla kuşatılarak kare ve dikdörtgen bölümlere ayrılmış ve her bölüme ahşap çıtalarla işleme yapılmıştır.

Günümüzde, restore edilmiş olan Lefkoşa’daki Türk Evleri’nin Başodaları, özgün kimliklerine göre işlevlendirilerek yaşatılmakta ve özgün tasarımları ile Türk yaşam kültüründe misafire verilen önemi yansıtarak kültür miraslarımızı geçmişten geleceğe taşımaktadırlar.

Bu makalenin amacı, geleneksel Türk yaşam kültüründe misafire verilen önem ile Geleneksel Türk Evleri’nde bir karakteristik teşkil eden ve evin en özel mekânı olan Başoda’nın oluşumunu, Lefkoşa’daki Osmanlı dönemi 19. yüzyıl evleri örnekleriyle, iç mekân tasarım ögelerini oluşturan duvar, döşeme, tavanların, malzeme, biçim ve süsleme detaylarının analizi ile irdeleyip önemini ortaya koymaktır. Araştırmamızın sınırlılıklarını ise Türk Evi’nde Başoda kavramı, Lefkoşa 19. yüzyıl evleri ile alan çalışmamıza örnek olarak seçtiğimiz Kıbrıs’ın Osmanlı döneminden günümüze ulaşan ve restore edilerek işlevlendirilmiş Lefkoşa Türk Evlerinin Başodalarının iç mekân tasarımları oluşturmaktadır. 


PDF View

References

  • Altan, Zekai. Gizemli Kıbrıs. Lefkoşa: Ateş Matbaacılık Yayını, 2006. google scholar
  • Anonymous. Kıbrıs’ta Türk Eserleri. Lefkoşa: Kıbrıs Türk Federe Devleti Eğitim, Gençlik, Kültür ve Spor Bakanlığı Eski Eserler ve Müzeler Dairesi Müdürlüğü Yayını, 1982. google scholar
  • Bağışkan, Tuncer. Kıbrıs’ta Osmanlı - Türk Eserleri. Lefkoşa: Kuzey Kıbrıs Müze Dostları Derneği Yayını, 2005. google scholar
  • Balkan, Erhan Alim. Tarihsel Süreç İçerisinde Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyetinde Toplum ve Mimarlık. Mağusa: Doğu Akdeniz Üniversitesi Mimarlık Fakültesi Yayını, 1998. google scholar
  • Bektaş, Cengiz. Türk Evi. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 1996. google scholar
  • Dağlı, Uğur Ulaş. Kıbrıs Sokaklarında Mimariye Yaşama ve Çevreye Dair. Lefkoşa: Işık Kitabevi Yayınları, 1999. google scholar
  • Eldem, Sedad Hakkı. Turkish House Ottoman Period I. İstanbul: Türkiye Anıt Çevre Turizm Değerlerini Koruma Vakfı Yayını, 1984. google scholar
  • Eldem, Sedad Hakkı. Turkish House Ottoman Period III. İstanbul: Türkiye Anıt Çevre Turizm Değerlerini Koruma Vakfı Yayını, 1987. google scholar
  • Gürkan, Haşmet Muzaffer. Dünkü ve Bugünkü Lefkoşa. Lefkoşa: Galeri Kültür Yayınları, 2006. google scholar
  • Hasol, Doğan. Ansiklopedik Mimarlık Sözlüğü. İstanbul: Yapı-Endüstri Merkezi Yayını, 1993. google scholar
  • Hikmetağalar, Hizber. Eski Lefkoşa’da Semtler ve Anılar. İstanbul: Marifet Yayınları, 1996. google scholar
  • Kuban, Doğan. Türk Hayat’lı Evi. İstanbul: T.C. Ziraat Bankası Kültür Yayını, 1995. google scholar
  • Küçükerman, Önder. Kendi Mekânının Arayışı İçinde Türk Evi. İstanbul: Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu Yayını, 1991. google scholar
  • Küçükerman, Önder ve Şemsi Güner. Anadolu Mirasında Türk Evleri. İstanbul: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları, 1995. google scholar
  • Lefkoşa Şehri Müze ve Eski Eserleri. Lefkoşa: Kıbrıs Türk Müzelerini ve Eski Eserleri Sevenler Derneği Yayını, 1978. google scholar
  • Salvator, A. Louis. Kıbrıs’ın Başkenti Levkosia. Çevirmen Vur Yektaoğlu. Lefkoşa: Galeri Kültür Yayınları, 2012. google scholar
  • Turkan, Zihni. “Kıbrıs’ta İki Müze-Ev Derviş Paşa Konağı ve Saçaklı Ev”, Arredamento Mimarlık 213 (Mayıs 2008): 124-127. google scholar
  • Turkan, Zihni. “The Place of Turkish Culture of The Life in Housing Design: Example of Turkish Houses in Cyprus During the Ottoman Period”. The Turkish Online Journal of Design, Art and Communication 6/3 (July 2016): 343-350. google scholar
  • Yıldız, Netice. “Tarihi Çevre”. KKTC’de Çevre Sorunları Sempozyumu (17-18 Şubat 1994). Lefkoşa: Kıbrıs Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği Yayını, 1994, 197-206. google scholar
  • Yürekli, Hülya ve Ferhan Yürekli. Türk Evi Gözlemler-Yorumlar. İstanbul: Yapı Endüstri Merkezi Yayını, 2005. google scholar

Citations

Copy and paste a formatted citation or use one of the options to export in your chosen format


EXPORT



APA

Turkan, Z., & Koşanlar, E. (2022). An Important Space in the Traditional Turkish Life Culture: “Başoda” in Ottoman Period Nicosia Houses. Art-Sanat, 0(17), 497-527. https://doi.org/10.26650/artsanat.2022.17.930610


AMA

Turkan Z, Koşanlar E. An Important Space in the Traditional Turkish Life Culture: “Başoda” in Ottoman Period Nicosia Houses. Art-Sanat. 2022;0(17):497-527. https://doi.org/10.26650/artsanat.2022.17.930610


ABNT

Turkan, Z.; Koşanlar, E. An Important Space in the Traditional Turkish Life Culture: “Başoda” in Ottoman Period Nicosia Houses. Art-Sanat, [Publisher Location], v. 0, n. 17, p. 497-527, 2022.


Chicago: Author-Date Style

Turkan, Zihni, and Ergül Koşanlar. 2022. “An Important Space in the Traditional Turkish Life Culture: “Başoda” in Ottoman Period Nicosia Houses.” Art-Sanat 0, no. 17: 497-527. https://doi.org/10.26650/artsanat.2022.17.930610


Chicago: Humanities Style

Turkan, Zihni, and Ergül Koşanlar. An Important Space in the Traditional Turkish Life Culture: “Başoda” in Ottoman Period Nicosia Houses.” Art-Sanat 0, no. 17 (Feb. 2023): 497-527. https://doi.org/10.26650/artsanat.2022.17.930610


Harvard: Australian Style

Turkan, Z & Koşanlar, E 2022, 'An Important Space in the Traditional Turkish Life Culture: “Başoda” in Ottoman Period Nicosia Houses', Art-Sanat, vol. 0, no. 17, pp. 497-527, viewed 1 Feb. 2023, https://doi.org/10.26650/artsanat.2022.17.930610


Harvard: Author-Date Style

Turkan, Z. and Koşanlar, E. (2022) ‘An Important Space in the Traditional Turkish Life Culture: “Başoda” in Ottoman Period Nicosia Houses’, Art-Sanat, 0(17), pp. 497-527. https://doi.org/10.26650/artsanat.2022.17.930610 (1 Feb. 2023).


MLA

Turkan, Zihni, and Ergül Koşanlar. An Important Space in the Traditional Turkish Life Culture: “Başoda” in Ottoman Period Nicosia Houses.” Art-Sanat, vol. 0, no. 17, 2022, pp. 497-527. [Database Container], https://doi.org/10.26650/artsanat.2022.17.930610


Vancouver

Turkan Z, Koşanlar E. An Important Space in the Traditional Turkish Life Culture: “Başoda” in Ottoman Period Nicosia Houses. Art-Sanat [Internet]. 1 Feb. 2023 [cited 1 Feb. 2023];0(17):497-527. Available from: https://doi.org/10.26650/artsanat.2022.17.930610 doi: 10.26650/artsanat.2022.17.930610


ISNAD

Turkan, Zihni - Koşanlar, Ergül. An Important Space in the Traditional Turkish Life Culture: “Başoda” in Ottoman Period Nicosia Houses”. Art-Sanat 0/17 (Feb. 2023): 497-527. https://doi.org/10.26650/artsanat.2022.17.930610



TIMELINE


Submitted30.04.2021
Accepted24.01.2022
Published Online27.01.2022

LICENCE


Attribution-NonCommercial (CC BY-NC)

This license lets others remix, tweak, and build upon your work non-commercially, and although their new works must also acknowledge you and be non-commercial, they don’t have to license their derivative works on the same terms.


SHARE




Istanbul University Press aims to contribute to the dissemination of ever growing scientific knowledge through publication of high quality scientific journals and books in accordance with the international publishing standards and ethics. Istanbul University Press follows an open access, non-commercial, scholarly publishing.