Araştırma Makalesi


DOI :10.26650/iuitd.2022.1068349   IUP :10.26650/iuitd.2022.1068349    Tam Metin (PDF)

18. Yüzyıl Osmanlı Düşünürü Hafîdü’n-Nisârî’nin Risâle fi mec´ûliyyeti’l-mâhiyyât Başlıklı Risalesi: İnceleme ve Tahkik

Murat Kaş

Varlık-mahiyet ayırımının İbn Sina (ö. 428/1037) tarafından metafiziksel düzlemde ele alınışı, sadece zorunlu varlığı temellendirmeye yönelik bir adım oluşturmadı, nedensellik ekseninde mümkün varlığın zorunlu varlıkla ilişkisine ve mümkünün yaratılışına dair bir açıklama getirme amacını da taşıdı. Varlığın ve mahiyetin illetleri, kendinde mahiyetin statüsü, mahiyetin varlık kazanması hususlarıyla ilgili İbn Sînâcı yaklaşımın Fahreddîn er-Râzî (ö. 606/1210) tarafından eleştirel okumaya tabi tutulması, mahiyetlerin yaratılması (mec´ûliyet) konusunun bir sorunsala dönüşmesine yol açtı. Mümkün varlıkların yaratılmış olduklarına dair yargının İslam düşünce geleneklerinin ve ekollerinin tamamı tarafından benimsendiği dikkate alındığında, mahiyetlerin mec´ûl olup olmadığına ilişkin bir tartışmanın niçin yapıldığı sorusu, probleme dair yapılacak bir analizin başlangıç noktasını teşkil edebilir. Ca´l ve mahiyet kavramlarının farklı anlamları açısından meseleyi ele alıp argümanları değerlendiren düşünürlerden bazıları, birbirine zıt görüşlerin öne sürüldüğü tartışmanın taraflarının aynı kavramlar ile farklı şeyleri kastettikleri, dolayısıyla bunun felsefî değeri olmayan lafzî bir tartışma olduğu sonucunu doğrudan ya da dolaylı olarak ifade eden yargılarda bulundular. Bazı düşünürler ise sorunun hem bazı felsefî tartışmalarla yakından ilgili olduğu hem de sözü edilen kavramların farklı kullanımlarına indirgenemeyecek bir mahiyet arz ettiğini düşündüler. Zira onlara göre aksi bir iddia, probleme eğilen düşünürlerin ne hakkında konuştuklarına dair hiçbir fikirleri olmadığını, felsefî açıdan hiçbir değeri ve sonucu olmayan bir tartışma yürüttüklerini ileri sürmek anlamına gelmektedir. Elinizdeki çalışma on sekizinci yüzyılda yaşamış Hanefî-Maturîdî âlim Hafîdü’n-Nisârî’nin (ö. 1188/1774) mahiyetlerin mec´ûliyetine dair risalesinin bu bağlamda yapılan bir analizini ve tenkitli neşrini içermektedir.

DOI :10.26650/iuitd.2022.1068349   IUP :10.26650/iuitd.2022.1068349    Tam Metin (PDF)

The 18th-Century Ottoman Scholar Hafîd al-Nitharî’s Treatise on the Createdness of al-Māhiyāt: An Examination and Critical Edition

Murat Kaş

Avicenna’s metaphysical comprehension of the distinction between essence and existence is not just a step towards grounding the necessary existent (i.e., God), but also has the intention of providing an explanation of the relation between the necessary and contingent existents and the createdness of the latter. Fakhr al-Dīn alRāzī’s (d. 606/1210) critical reading of Avicenna (d. 428/1037) through the status of quiddity in itself, the causes of existence and essence, existentialism of things, and how related matters make the createdness of quiddity/essence is a problematic case in philosophical theology. If the createdness of contingent things is a non-controversial issue among all the schools of Islamic philosophy, kalam, and theosophy, the question of what makes this topic debatable becomes a starting point for analyzing the positions and arguments related to this discussion. Some scholars who’ve tackled the problem with regard to the meaning of create (ca´l) and quiddity (māhiya) contend that opposing views had arisen from the different meanings assigned to these terms. According to the viewpoints of these scholars, the debate is not philosophical in itself, but rather philological. According to some scholars, however, the problem should not be reduced to philological analyses as it has significant implications and is connected to important philosophical issues. If it wasn’t, the assertion that it has only a philological nature would imply that the participants in the discussion had no idea what they were talking about and would mean that they maintained a sterile discussion. This article contains an evaluation of the Ottoman Hanafite-Māturidite scholar Hafīd al-Nithārī’s (d. 1188/1774) treatise and critical edition on the createdness of quiddity in the previously mentioned context.


GENİŞLETİLMİŞ ÖZET


The createdness of essence/quiddity was problematized by Fakhr al-Dīn al-Rāzī within the context of Avicennian absolute quiddity and has become a matter of debate over the centuries. Whoever runs the course of this debate in the history of Islamic thought will discern the link between the point in question and essential topics such as the theory of eternal contingent non-existents, the Sufi doctrine of permanent archetypes (al-aʿyān al-thābita), the issue of created and non-created disposition (al-istiʿdād al-majʿūl/ghayr majʿūl), the problem of will and freedom, the nature of divine knowledge, and the decree and destiny (al-qaḍā wa’l-qadar). Avicenna’s metaphysical comprehension of the distinction between essence and existence was not just a step towards grounding the necessary existent (i.e., God) but also had the intention of providing an explanation regarding the relationship between the necessary and contingent existents and the createdness of the latter. Fakhr al-Dīn al-Rāzī’s critical reading of Avicenna through the status of quiddity in itself, the causes of existence and essence, existentialism of things, and how the related matters make the createdness of quiddity/essence is a problematic case in philosophical theology. If the createdness of contingent things is a non-controversial issue among all the schools of Islamic philosopy, kalam, and theosophy, then the question about what make this topic debatable is a starting point for analyzing the positions and arguments related to this discussion. Some scholars who’ve tackled the problem regarding the meanings of create (ca´l) and quiddity (māhiyya) contended that the opposing views had arisen from the various meanings assigned to these terms. According to these scholars’ points of view, the debate is not philosophical in itself but rather philological. According to some scholars, however, the problem should not be reduced to philological analyses as it has significant implications and is connected to important philosophical issues. Otherwise, the assertion that it only has a philological nature implies that the participants in the discussion had no idea what they were talking about. This means that they maintained a sterile discussion.

The problem has been discussed in the philosophical and theological works of scholars in sections on general concepts (al-umūr al-ʿāmme) under the rubric of māhiyya, as well as separate treatises devoted to the point. Some of these works have examined the issue with an emphasis on the aforementioned topics, while others have aimed to clarify treatments with regard to the point and discuss whether the matter has any philosophical significance or is merely a pointless literal debate. The treatise of Ottoman Hanafite-Māturīdite scholar Hafīd al-Nithārī (d. 1188/1774) has mostly been ranked among the latter and contains passages that cover and evaluate al-Jurjānī’s (d. 816/1413) Sharh al-Mawāqif. The treatise is not outlined and was built to include a three-stage exposition. In the first step the author presents the basic approaches and their criticisms. The second phase includes the outlined remarks of al-Ījī (d. 756/1355) and al-Jurjānī. In the final stage al-Nithārī asserts the case in point to have important implications and evaluates the problem with regard to certain philosophical matters such as the additionality of existence to quiddity, the thingness of the non-existent, the partial unity of essence, the natural universal, and mental existence. Al-Nithārī’s attempts to associate the problem with various approaches in the context of these matters are worth considering in regard to seeing the implications of the case in point. However, addressing the problem within a limitation determined by the aforementioned philosophical matters would conceal the root of the problem and cause difficulties in analyzing the treatments. This article contains an evaluation of the treatise.


PDF Görünüm

Referanslar

  • Alper, Ömer Mahir. “Akledileni Akletmek: İslam Mantık Geleneğinde İkincil Akledilirlerin Yorumu ve Osmanlı’da Alımlanması”. Nazariyat İslam Felsefe ve Bilim Tarihi Araştırmaları Dergisi, 1/2 (Nisan 2015), 35-68. dx.doi.org/10.15808/Nazariyat.1.2.M0008. google scholar
  • Alper, Ömer Mahir. “Mahiyetin Mec'ûliyeti Bağlamında Kemalpaşazâde’nin Cürcânî Eleştirisi”. İslam Düşüncesinde süreklilik ve Değişim: Seyyid Şerîf Cürcânî Örneği. ed. M: Cüneyt Kaya. 197-226. İstanbul: Klasik Yayınları, 2015. google scholar
  • Amin, Wahid M. “Kutbüddîn er-Râzî ve Tümeller Sorunu: İbn Sînâ’nın Doğal Tümeller Teorisi Üzerine Bir On Dördüncü Yüzyıl Eleştirisi”. Nazariyat İslam Felsefe ve Bilim Tarihi Araştırmaları Dergisi, 5/2 (Ekim 2019), 21-54. dx.doi.org/10.12658/Nazariyat.5.2.M0078. google scholar
  • Aydın, Mehmet. “Nasreddîn Tûsî’nin Mahiyetlerin Yaratılmış Olup Olmadığı Meselesine Bakışı”, Uluslararası 13. Yüzyılda Felsefe Sempozyumu Bildiriler Kitabı, ed. M. Demirkol-M. Enes Kala. 236-242. Ankara: YBÜ Yayınları, 2014. google scholar
  • Apaydın, Yasin. “Çerkeşşeyhîzâde Mehmed Tevfîk Efendi’nin Mahiyetin Mec'ûliyetine Dair Risalesi: İnceleme ve Tahkik”. Tahkik İslamî İlimler Neşir ve Araştırma Dergisi, 2/1 (Haziran 2019), 1-30. https://doi. org/10.5281/zenodo.3475090. google scholar
  • Arpaguş, Hatice. “Sofyalı Bâli Efendi’nin Kazâ ve Kader Risâlesi ve A'yân-ı Sâbite Açısından İnsan Sorumluluğu”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 30/1 (2006), 51-88. google scholar
  • Bağdatlı İsmail Paşa. Hediyyetü’l-ârifîn. Beyrut: Dâru İhyâü’t-Türâsi’l-Arabî, 1951. google scholar
  • Bilal İbrahim. “Causing an Essence: The Concept of Ja'l al-Mâhiyya form Fakhr al-Dm al-Râzî to Mullâ Sadra”. Philosophical Theology in İslam Llater Asharism East and West. ed. Ayman Shihadeh -Jan Thiele. 156-194. Boston: Brill, 2020. google scholar
  • Bursalı Mehmed Tâhir. Osmanlı Müellifleri. İstanbul: Matbaa-i Amire, 1333. google scholar
  • Cürcânî, Seyyid Şerif. Şerhu’l-Mevâkıf. İstanbul: Dâru’t-Tıbâati’l-Âmire, 1266. google scholar
  • Demirkol, Murat. “Kemalpaşazâde’ye Göre Mahiyetin Mec'ûliyeti”. Eskiyeni, 43 (Mart 2021), 183-211. doi. org/10.37697/eskiyeni.857770. google scholar
  • Dişkaya, Abuzer. “İkincil Makuller Teorisi”. Metafizik: Varlık Düşüncesi ve Sıfatlar. ed. Ömer Türker. 736756. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2021. google scholar
  • Furat, Ahmet Hamdi. “17. Asır Osmanlı Taşrasında Bir Fakih Portresi: Ali en-Nisârî”. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 15 (2019), 13-33. https://doi.org/10.32950/rteuifd.492435. google scholar
  • Çerkeşşeyhîzâde Mehmed Tevfîk Efendi. Risâle fî mec'ûliyyeti’l-mahiye. “Çerkeşşeyhîzâde Mehmed Tevfîk Efendi’nin Mahiyetin Mec'ûliyetine Dair Risalesi: İnceleme ve Tahkik” nşr. Yasin Apaydın. Tahkik İslamî İlimler Neşir ve Araştırma Dergisi, 2/1 (Haziran 2019), 16-25. https://doi.org/10.5281/zenodo.3475090. google scholar
  • Hafîdü’n-Nisârî. Haşiye alâ Hâşiyeti’l-Hayâlî ala Şerhi’l-Akâidi’n-Nesefiyye. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Laleli, 2187, 1b-254b. google scholar
  • Hafîdü’n-Nisârî. Risâlefîmec'ûliyyeti’l-mâhiyyât. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Laleli, 2683, 113b-118b. google scholar
  • Hasan b. Muhammed el-Attâr. Risâle fî mec'ûliyyeti’l-mahiyât. thk. Muhammed Abdülkâdir Nassâr & Mahmud Abdüssâdık el-Hassânî. Kâhire: Dâru’l-İhsân, 2020. google scholar
  • Haydar Âmulî. Risâle fî beyâni’l-ca’l ve’l-mec'ûl. İran: Kütüphane-i Meclis-i Şûrâ-yı Millî, 10695, 82b-88b. google scholar
  • İbn Sînâ. eş-Şifâ: el-İlâhiyyât. nşr. el-Eb Kanavâtî vd. Tahran, 1943. google scholar
  • Îcî, Adudüddîn. el-Mevâkıf. Beyrut: Alemü’l-Kütüb, ts. google scholar
  • Kaş, Murat. “Zihnî Varlık Tartışmalarının Klasik Sonrası Dönemde Alımlanışı: Bilginin Mahiyeti ve Kategorisi Bağlamında Bir İnceleme”. Nazariyat İslam Felsefe ve Bilim Tarihi Araştırmaları Dergisi, 4/3 (Ekim 2018), 49-81. dx.doi.org/10.12658/Nazariyat.4.3.M0061. google scholar
  • Kemalpaşazâde. Risâle fi beyâni ma’na’l-ca’l. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Fazıl Ahmed Paşa, 1580, 108b-117a. google scholar
  • Molla Sadra. “Asâletü ca’li’l-vücûd”. Mecmûatü’r-resâili’l-felsefiyye. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 2001. google scholar
  • Musakhanov, Orhan. “Sofyalı Bâlî Efendi’nin Kazâ ve Kaderin Sırrıyla İlgili İsmi Meçhul Risâlesi: Yemenli Bir Yahudinin Kader Sorusuna Vahdet-i Vücud Bakış Açısından Cevap”. Beytülhikme, 10/1 (2020), 245270. https://doi.org/10.18491/beytulhikme.1556. google scholar
  • Ömer Rıza Kehhâle. Mu’cemü’l-müellifîn. Beyrut: Mektebetü’l-Müsennâ, 1957. google scholar
  • Özcan, Abdülkadir, “Hafîd Efendi”, DİA, 15/111-112. İstanbul: TDV Yayınları, 1997. google scholar
  • Sağlam, Nevzat. “Çankırı’nın İki Mümtaz Âlimi: Sûfî-zâde İsmail Bin Mustafa Hâzım Efendi ve Zeybek-zâde Hâfız Mehmed Fahreddin Efendi”, Çankırı’nın Manevî Mimarları Sempozyum Bildirileri, haz. İbrahim Akyol vd. 395-407. Çankırı: Çankırı Karatekin Üniversitesi Yayınları, 2017. google scholar
  • Tehânevî. Keşşâfu ıstılâhâti’l-funûn ve’l-ulûm. ed. Refik el-Acem. Beyrut: Mektebetü Lübnan, 1996 google scholar
  • Türker, Ömer. “Mahiyet Teorisi”. Metafizik: Varlık Düşüncesi ve Sıfatlar. ed. Ömer Türker. 672-694. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2021. google scholar
  • Üçer, İbrahim Halil. “Gerçekçiliğin Dönüşümü: İbn Sînâcı Felsefede Tümellerin Ontolojisi ve Kutbüddîn er-Râzî’nin Zihnî Misaller Teorisi Üzerine”. Nazariyat İslam Felsefe ve Bilim Tarihi Araştırmaları Dergisi, 6/2 (Ekim 2020), 23-66. dx.doi.org/10.12658/Nazariyat.6.2.M0116. google scholar

Atıflar

Biçimlendirilmiş bir atıfı kopyalayıp yapıştırın veya seçtiğiniz biçimde dışa aktarmak için seçeneklerden birini kullanın


DIŞA AKTAR



APA

Kaş, M. (2022). 18. Yüzyıl Osmanlı Düşünürü Hafîdü’n-Nisârî’nin Risâle fi mec´ûliyyeti’l-mâhiyyât Başlıklı Risalesi: İnceleme ve Tahkik. İslam Tetkikleri Dergisi, 12(2), 645-668. https://doi.org/10.26650/iuitd.2022.1068349


AMA

Kaş M. 18. Yüzyıl Osmanlı Düşünürü Hafîdü’n-Nisârî’nin Risâle fi mec´ûliyyeti’l-mâhiyyât Başlıklı Risalesi: İnceleme ve Tahkik. İslam Tetkikleri Dergisi. 2022;12(2):645-668. https://doi.org/10.26650/iuitd.2022.1068349


ABNT

Kaş, M. 18. Yüzyıl Osmanlı Düşünürü Hafîdü’n-Nisârî’nin Risâle fi mec´ûliyyeti’l-mâhiyyât Başlıklı Risalesi: İnceleme ve Tahkik. İslam Tetkikleri Dergisi, [Publisher Location], v. 12, n. 2, p. 645-668, 2022.


Chicago: Author-Date Style

Kaş, Murat,. 2022. “18. Yüzyıl Osmanlı Düşünürü Hafîdü’n-Nisârî’nin Risâle fi mec´ûliyyeti’l-mâhiyyât Başlıklı Risalesi: İnceleme ve Tahkik.” İslam Tetkikleri Dergisi 12, no. 2: 645-668. https://doi.org/10.26650/iuitd.2022.1068349


Chicago: Humanities Style

Kaş, Murat,. 18. Yüzyıl Osmanlı Düşünürü Hafîdü’n-Nisârî’nin Risâle fi mec´ûliyyeti’l-mâhiyyât Başlıklı Risalesi: İnceleme ve Tahkik.” İslam Tetkikleri Dergisi 12, no. 2 (Dec. 2022): 645-668. https://doi.org/10.26650/iuitd.2022.1068349


Harvard: Australian Style

Kaş, M 2022, '18. Yüzyıl Osmanlı Düşünürü Hafîdü’n-Nisârî’nin Risâle fi mec´ûliyyeti’l-mâhiyyât Başlıklı Risalesi: İnceleme ve Tahkik', İslam Tetkikleri Dergisi, vol. 12, no. 2, pp. 645-668, viewed 7 Dec. 2022, https://doi.org/10.26650/iuitd.2022.1068349


Harvard: Author-Date Style

Kaş, M. (2022) ‘18. Yüzyıl Osmanlı Düşünürü Hafîdü’n-Nisârî’nin Risâle fi mec´ûliyyeti’l-mâhiyyât Başlıklı Risalesi: İnceleme ve Tahkik’, İslam Tetkikleri Dergisi, 12(2), pp. 645-668. https://doi.org/10.26650/iuitd.2022.1068349 (7 Dec. 2022).


MLA

Kaş, Murat,. 18. Yüzyıl Osmanlı Düşünürü Hafîdü’n-Nisârî’nin Risâle fi mec´ûliyyeti’l-mâhiyyât Başlıklı Risalesi: İnceleme ve Tahkik.” İslam Tetkikleri Dergisi, vol. 12, no. 2, 2022, pp. 645-668. [Database Container], https://doi.org/10.26650/iuitd.2022.1068349


Vancouver

Kaş M. 18. Yüzyıl Osmanlı Düşünürü Hafîdü’n-Nisârî’nin Risâle fi mec´ûliyyeti’l-mâhiyyât Başlıklı Risalesi: İnceleme ve Tahkik. İslam Tetkikleri Dergisi [Internet]. 7 Dec. 2022 [cited 7 Dec. 2022];12(2):645-668. Available from: https://doi.org/10.26650/iuitd.2022.1068349 doi: 10.26650/iuitd.2022.1068349


ISNAD

Kaş, Murat. 18. Yüzyıl Osmanlı Düşünürü Hafîdü’n-Nisârî’nin Risâle fi mec´ûliyyeti’l-mâhiyyât Başlıklı Risalesi: İnceleme ve Tahkik”. İslam Tetkikleri Dergisi 12/2 (Dec. 2022): 645-668. https://doi.org/10.26650/iuitd.2022.1068349



ZAMAN ÇİZELGESİ


Gönderim04.02.2022
Kabul26.08.2022
Çevrimiçi Yayınlanma29.09.2022

LİSANS


Attribution-NonCommercial (CC BY-NC)

This license lets others remix, tweak, and build upon your work non-commercially, and although their new works must also acknowledge you and be non-commercial, they don’t have to license their derivative works on the same terms.


PAYLAŞ




İstanbul Üniversitesi Yayınları, uluslararası yayıncılık standartları ve etiğine uygun olarak, yüksek kalitede bilimsel dergi ve kitapların yayınlanmasıyla giderek artan bilimsel bilginin yayılmasına katkıda bulunmayı amaçlamaktadır. İstanbul Üniversitesi Yayınları açık erişimli, ticari olmayan, bilimsel yayıncılığı takip etmektedir.