Araştırma Makalesi


DOI :10.26650/iuitd.2022.1123353   IUP :10.26650/iuitd.2022.1123353    Tam Metin (PDF)

Çareyi Başka Mezhepte Aramak: Osmanlı Aile Hukukunda Mefkûd/Gâib Kocanın Evliliği Problemi

Hatice Kübra Kahya

Nerede olduğu, hayatta olup olmadığı bilinmeyen ve uzun süre kendisinden haber alınamayan kimseye Hanefi fıkıh literatüründe mefkûd adı verilir. Bu makale, savaş vb. tehlike arz eden bir durum olmaksızın kaybolan ve kendisinden haber alınmayan mefkûd koca ile kendisinden haber alındığı halde ailesini nafakasız terk edip dönmeyi reddeden kocanın evliliğini inceler. Osmanlı Hanefiliğinin müftâ bih görüşüne göre geride kalan eş, kayıp kocası doksan yaşına gelene kadar onu beklemek zorundadır. Ancak nafakasız kalan eşin içinde bulunduğu zaruret hali, Osmanlı fukahasını diğer mezhebî çözümlemelere kapı aralamaya mecbur bırakır. Başlangıçta istihlâf ve niyâbet gibi kurumlar üzerinden dolaylı olarak açılan bu kapı, en nihayetinde Hanefi bir hâkimin bile diğer mezhepleri takiple mefkûd/gâib koca aleyhine boşanma kararı alabilmesine imkân tanır.

Anahtar Kelimeler: mefkûdgâibtefrikistihlâfnafaka
DOI :10.26650/iuitd.2022.1123353   IUP :10.26650/iuitd.2022.1123353    Tam Metin (PDF)

In Search of a Remedy in Another Madhab: Marriage of an Absent Husband in Ottoman Family Law

Hatice Kübra Kahya

A person who has gone missing, who has not been heard from for a long time, and whose status of being alive or dead is unknown is called mafqūd in the Hanafi fiqh literature. This article examines the marital status of the absent husband who has disappeared under normal circumstances without any danger such as war as well as the husband who has left his family without leaving alimony and refuses to return. The muftâ bih view of the Ottoman Hanafi school forced the wife to wait until the missing husband reached the age of 90. However, the state of necessity for the wife who’d been abandoned without alimony forced the Ottoman Hanafi jurists to give room to other madhabs’ solutions. This room was initially given indirectly through legal institutions such as istikhlāf and niyāba and eventually allowed a Hanafi judge to even follow other madhabs and make a divorce decision against the absent husband.

Anahtar Kelimeler: Mafqūdmissingdivorceistikhlāfalimony

GENİŞLETİLMİŞ ÖZET


A person who has been missing, who is not known to be dead or alive, and who has not been heard from for a long time is called mafqūd in the Hanafi fiqh literature. This article examines the marital status of the absent husband who has disappeared under normal circumstances without any danger such as war or accident as well as the husband who has left his family without leaving alimony and refuses to return. The muftā bih view of the Ottoman Hanafi school forces the wife to wait until the absent husband reaches the age of 90. However, the state of necessity for the wife who’d been abandoned without alimony forced the Ottoman-Hanafi jurists to give room to other madhabs’ solutions. This room was initially given indirectly through legal institutions such as istikhlāf [successorship] and niyāba [substitution] and eventually allowed a Hanafi judge to even follow other madhabs and make a divorce decision against the missing husband. Firstly, the Shāfiī view that considered the state of necessity for a wife without alimony as a valid reason for her to obtain a divorce was brought into the Ottoman legal system through the institution of tashaffu‘ [following the Shāfiī school]. The fact that this solution was produced by means of this Shāfiī view made the annulment of the marriage possible not only for a mafqūd but also for a husband who, despite being heard from, had left his family, started a life elsewhere, and had not fulfilled his responsibilities in terms of alimony. Secondly, this practice was officially finalized in the mid-16th century by the Sultan’s decree in the lands of Anatolia and Rumelia, but the process continued in Arab lands through the legal institutions of istikhlāf and niyāba until the 19th century. Thirdly, during the last decades of Ottoman legal history, exceptions for divorce were only made for marriage to a gāib or mafqūd, which were two primary valid reasons that came to mind throughout history when talking about the institutions of istikhlāf and tashaffu‘. Arab people living outside of Anatolia and Rumelia and who often belonged to different madhabs were also coerced by law to follow the Hanafi view regarding the marital status of the gāib or mafqūd. Fourthly, with the general notification issued by the Fatwa Office, the way for an abandoned wife to divorce her husband was opened again after 1915 for cases where no alimony was provided. In other words, all Ottoman judges were hence forth authorized to appoint a Shāf‘ī nāib for cases of marriage to a gāib/mafqūd regarding alimony and the needs of an abandoned wife. This meant that the practice was recommenced not only in Arab lands but also in the lands of Anatolia and Rumelia. The story did not end there, for in 1916 Hanafi qadis as the next step were also authorized to make decisions regarding cases of gāib/mafqūd to follow the Hanbali view on their own without any need for assigning a nāib. With the Family Law enacted October 25, 1917, another step further was taken by predicating all relevant solutions regarding the Mālikī view, which allows an abandoned wife to divorce her husband in the event of litigation even when no state of necessity existed regarding alimony. 


PDF Görünüm

Referanslar

  • Advâ, Mustafa. Ahkâmu’t-talâk fî şerîati’l-İslâmî. Kahire: Mektebetü İbn Teymiye, 1409. google scholar
  • Akgündüz, Ahmet. Osmanlı Kanunnameleri ve Hukuki Tahlilleri: Osmanlı Hukukuna Giriş ve Fatih Devri Kanunnameleri. İstanbul: Fey Vakfı, 1990. google scholar
  • Ali Haydar. Risale-i mefkûd. Kostantiniyye: Matbaa-i Ebü’z-Ziya, 1309. google scholar
  • Ali el-Kârî, Ebu’l-Hasen Nureddin Ali b. Sultan Muhammed. Fethu babi’l-inaye bi-şerhi’n-Nükâye. haz. Muhammed Nizar Temim vd., Beyrut: Dâru’l-Erkâm, 1997. google scholar
  • Arslan, Emine. “Fetvâhânenin Son Yıllarındaki Fetvâ Faaliyeti ve Müftâ-bih Olan Görüşün Devlet Başkanı İrâdesiyle Değişimi -378 Numaralı Fetvâhâne-i ‘Âlî Ecvibe-i Şer‘iyye Defteri Çerçevesinde-”, Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 25/3 (2021). google scholar
  • Aydın, M. Âkif. Osmanlı Aile Hukuku. İstanbul: Klasik Yay., 2018. google scholar
  • Cessâs, Ebu Bekir Ahmed b. Ali Razi. Şerhu Muhtasari’t-Tahâvî fi’l-fıkhi’l-Hanefi. thk. İsmetullah İnayetullah Muhammed, Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslamiyye; Medine: Dâru’s-Sirac, 2010. google scholar
  • Çatalcalı Ali Efendi. Açıklamalı Osmanlı Fetvâları- Fetâvâ-yı Ali Efendi. haz. H. Necâti Demirtaş, İstanbul: Kubbealtı, 2014. google scholar
  • Çelik, Ahmet Faruk. “Minkârizâde Yahya Efendi’nin Fetvalarının Fetâvâ-yı Abdürrahim Olarak Tedavüle Girişi Üzerine Değerlendirmeler”, Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 60 (2021). google scholar
  • Gaznevî, Cemaleddin Ahmed b. Muhammed. el-Hâvi’l-Kudsî. thk. Sâlih el-Âli, Beyrut: Dâru’n-Nevâdir, 2011. google scholar
  • Gözübenli, Beşir. “Mefkûd”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Ankara: TDV Yayınları, 2003, 28/353. google scholar
  • Hârizmî, Necmeddin Yûsuf b. Ahmed el-Hâsî. el-Fetâva’s-sugrâ. thk. Abdülhâlik Uygur, İstanbul: İSAM Yay., 2022. google scholar
  • Hoca Sadeddin. Mecmû‘u’l-fetâvâ. Süleymaniye Ktp., Şehit Ali Paşa, nr. 2728. google scholar
  • İbn Abidin, Muhammed Emin. Reddü’l-muhtâr ale’d-Dürrü’l-muhtâr. haz. Muhammed Bekir İsmail, Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003. google scholar
  • İbnü’l-Hümâm, Kemaleddin Muhammed b. Abdülvâhid. Fethu’l-kadîr. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2009. google scholar
  • İbn Mâze, Burhâneddin Mahmud b. Ahmed el-Merginânî. ez-Zehîretü’l-Burhâniyye/Zehîretü’l-fetâvâ fi’l-fıkh ale’l-mezhebi’l-Hanefî. thk. Ebu Ahmed el-Adilî, Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2019. google scholar
  • İbn Melek, İzzeddin Abdüllatif b. Abdülaziz. Şerhu>l-Vikâye. thk. Bedir Nâsır b. Muşerra’ es-Sâbîi’, Beyrut: Dâr-i İbn Hazm, 2021. google scholar
  • İbn Nüceym, Sirâceddin Ömer b. İbrâhîm b. Muhammed el-Mısrî. en-Nehrü’l-fâ’ik. thk. Ahmed İzzuinâye, Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2002. google scholar
  • İbn Nüceym, Zeynüddin b. İbrahim b. Muhammed. el-Bahru’r-râik. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997. google scholar
  • İbn Rüşd, Ebü’l-Velid Muhammed b. Ahmed el-Kurtubi. Bidayetü’l-müctehid ve nihayetü’l-muktesıd. Mısır: Mektebetü’t-Ticariyyetü’l-Kübra, t.y. google scholar
  • İnanır, Ahmet. “Mezhepler Arasında İntikal Bağlamında Osmanlı’da Teşeffu‘ ve Yasaklanmasına Dair Bazı Tespitler”, Amasya İlahiyat Dergisi 13 (2019). google scholar
  • İsbicabi, Ebu’l-Meâlî Bahaeddin Muhammed b. Ahmed b. Yusuf. Zâdü’l-fukâha şerhi Muhtasari’l-Kuduri. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2020. google scholar
  • İzmîrî, Mehmed b. Veli b. Resul. Kemâlü’d-dirâye ve cem’ü’r-rivâye ve’d-dirâye min şerhi Mülteka’l-ebhur. haz. Muhammed Mustafa el-Hatib, Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2017. google scholar
  • Kâdîhân, Ebü’l-Mehâsin Fahrüddîn Hasen b. Mansûr, Fetâvâ Kâdîhân. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2009. google scholar
  • Kadri Efendi, Abdükâdir b. Yusuf. Vâkıâtü’l-müftîn. thk. Cemal Ebu’l-iz, Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2018. google scholar
  • Kudûrî, Ebü’l-Hüseyn Ahmed b. Ebî Bekir Muhammed. Muhtasar. içinde el-Lübâb fî şerhi’l-Kitâb, İstanbul: Âsitâne Yay., t.y. google scholar
  • Kuhistânî, Şemseddin Muhammed b. Hüsameddin el-Horasânî. Câmiu rumûzi’r-rivâye fi şerhi Muhtasari’l-Vikâye. thk. Muhammed Ahmed Abdülaziz, Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2019. google scholar
  • Leknevî, Ebu’l-Hasenât Muhammed Abdülhay b. Muhammed. Umdetü’r-riâye alâ şerhi’l-Vikâye, thk. Salah Muhammed Ebu’l-Hac, Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İmiyye, 2009. google scholar
  • Maverdi, Ebü’l-Hasan Ali b. Muhammed b. Habib. el-Hâvi’l-kebir hüve Şerhu Muhtasari’l-Müzeni. thk. Ali Muhammed Muavvez, Adil Ahmed Abdülmevcud, Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1994/1414. google scholar
  • Maydaer, Saadet. “Klasik Dönem Osmanlı Toplumunda Boşanma (Bursa Şer‘iyye Sicillerine Göre)”, Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 16/1 (2007). google scholar
  • Menteşizade Abdürrahim Efendi. Fetâvâ-yı Abdürrahim. İstanbul, Darü’t-Tıbaati’l-Ma’mure, 1243. google scholar
  • Merginânî, Ebu’l-Hasen Burhaneddin Ali b. Ebi Bekir. el-Hidâye şerhu Bidâyeti’l-mübtedî. Beyrut: Dâru’l-Erkam, t.y. google scholar
  • Molla Hüsrev, Muhammed b. Ferâmuz. Dürerü’l-hükkâm şerhu Gürerü’l-ahkâm. thk. İlyas Kaplan, (Beyrut: Dâru Sâdır, 2018. google scholar
  • Muhammed b. Sa’d b. Şukayr. Fıkhu Ömer b. Abdülaziz. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 2003/1424. google scholar
  • Nesefî, Ebü’l-Berekât. Kenzü’d-dekâik. thk. Sâid Bektaş, Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 2011. google scholar
  • Nesefî, Ebü’l-Berekât. el-Müstasfâ fî şerhi’n-Nâfi‘. thk. Safvet Köse vd., İstanbul: Mektebetü’l-İrşâd, 2017. google scholar
  • Okur, Kaşif Hamdi. “Son Dönem Osmanlı Düşüncesinde Fıkıh Alanındaki Tartışma ve Yaklaşımlar”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 12/23 (2014). google scholar
  • Remli, Hayreddin. el-Fetâvâ’l-Hayriyye. Bulak: el-Matbaatü’l-Kübrâ’l-Mîriyye, 1300. google scholar
  • San‘ânî, Ebu Bekr Abdurrezzâk b. Hemmâm. el-Musannef. thk: Habîbu’r-Rahmân el-A’zamî, 3. bs., Beyrut: el-Mektebetü’l-İslâmî, 1983. google scholar
  • Sun‘ullah Efendi. Fetâvâ. Süleymaniye Ktp., Hasan Hüsnü Paşa, nr. 512. google scholar
  • Şeybânî, Muhammed b. Hasan. el-Asl. thk. Mehmed Boynukalın, Beyrut: Dâr-i İbn Hazm, 1433/2012. google scholar
  • Şeyhülislam Ebussuûd Efendi. Ma‘rûzât. haz. Pehlül Düzenli, İstanbul: Klasik Yay., 2013. google scholar
  • Şeyhülislam Ebussuud Efendi. Resâilü’l-mesâil. Süleymaniye Ktp., Murad Molla, nr. 1115. google scholar
  • Yavuz, Yunus Vehbi. “Osmanlı Sultanı Muhammed Reşad Döneminde Kocası Kaybolan Kadının Evlenmesine İmkan Veren Fıkhi Hüküm Değişikliği İle İlgili Bir Vesika”, İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 1(2003). Yenişehirli Abdullah Efendi. Behcetü’l-Fetâvâ. haz. Süleyman Kaya vd., İstanbul: Klasik Yay., 2011. google scholar
  • Yıldız, Tuba. Geleneğin Hukuku Osmanlı’nın Adaleti Dürzîler ve Mârûnîler. İstanbul, Vadi Yay., 2020. “Teblîgât-ı Umûmiye”, Ceride-i İlmiye 18 (1333), 279. google scholar
  • Cumhurbaşkanlığı Arşivi: google scholar
  • BOA, A.MKT.DV, No. 183, Gömlek No. 67. google scholar
  • BOA, A.MKT.DV, No. 223, Gömlek No. 44. google scholar
  • BOA, A.MKT.MVL, No. 78, Gömlek No. 45. google scholar
  • BOA, BEO, No. 3757, Gömlek No. 281741. google scholar
  • BOA, DH.MKT, No. 1715, Gömlek No. 110 google scholar
  • BOA, DH.MKT, No. 1282, Gömlek No. 61. google scholar
  • BOA, HR.UHM, No. 176, Gömlek No. 22. google scholar
  • BOA, HR.SFR (04), No. 511, Gömlek No. 45. google scholar
  • BOA, HR.SFR (04), No. 511, Gömlek No. 9. google scholar
  • BOA, HR.SFR (04), No. 512, Gömlek No. 21. google scholar
  • BOA, HR.SFR (04), No. 512, Gömlek No. 17. google scholar
  • BOA, HR.SFR (04), No. 551, Gömlek No. 98. google scholar
  • BOA, HR.SFR (04), No. 589, Gömlek No. 7, 44. google scholar
  • BOA, HSD.AFT, No. 6, Gömlek No. 14 google scholar
  • BOA, İ.MMS, No. 186, Gömlek No. 15. google scholar
  • BOA, KB.MAA.FE, No. 2, Gömlek No. 17. google scholar
  • BOA, KB.MAA.FE, No. 5, Gömlek No. 33. google scholar
  • Meşihat Arşivi: google scholar
  • MA, Fetvâhâne-i âlî Tezkire Defteri, No. 374, s. 68, 204, 207. google scholar
  • MA, Fetvâhâne-i Âli Tezkire Defteri, No. 386, s. 90, 146. google scholar
  • MA, Fetvâhâne-i Âli Tezkire Defteri, No. 391, s. 45. google scholar
  • MA, Fetvâhâne-i âlî Tezkire Defteri, No. 393, s. 3, 10. google scholar
  • MA, Fetvâhâne-i âlî Tezkire Defteri, No. 399, s. 9, 84. google scholar
  • MA, Fetvâhâne-i âlî Tezkire Defteri, No. 402, s. 6. google scholar
  • MA, Gaziantep Şer‘iye Sicilleri, Defter No. 2, s. 86-87. google scholar

Atıflar

Biçimlendirilmiş bir atıfı kopyalayıp yapıştırın veya seçtiğiniz biçimde dışa aktarmak için seçeneklerden birini kullanın


DIŞA AKTAR



APA

Kahya, H.K. (2022). Çareyi Başka Mezhepte Aramak: Osmanlı Aile Hukukunda Mefkûd/Gâib Kocanın Evliliği Problemi. İslam Tetkikleri Dergisi, 12(2), 697-716. https://doi.org/10.26650/iuitd.2022.1123353


AMA

Kahya H K. Çareyi Başka Mezhepte Aramak: Osmanlı Aile Hukukunda Mefkûd/Gâib Kocanın Evliliği Problemi. İslam Tetkikleri Dergisi. 2022;12(2):697-716. https://doi.org/10.26650/iuitd.2022.1123353


ABNT

Kahya, H.K. Çareyi Başka Mezhepte Aramak: Osmanlı Aile Hukukunda Mefkûd/Gâib Kocanın Evliliği Problemi. İslam Tetkikleri Dergisi, [Publisher Location], v. 12, n. 2, p. 697-716, 2022.


Chicago: Author-Date Style

Kahya, Hatice Kübra,. 2022. “Çareyi Başka Mezhepte Aramak: Osmanlı Aile Hukukunda Mefkûd/Gâib Kocanın Evliliği Problemi.” İslam Tetkikleri Dergisi 12, no. 2: 697-716. https://doi.org/10.26650/iuitd.2022.1123353


Chicago: Humanities Style

Kahya, Hatice Kübra,. Çareyi Başka Mezhepte Aramak: Osmanlı Aile Hukukunda Mefkûd/Gâib Kocanın Evliliği Problemi.” İslam Tetkikleri Dergisi 12, no. 2 (Dec. 2022): 697-716. https://doi.org/10.26650/iuitd.2022.1123353


Harvard: Australian Style

Kahya, HK 2022, 'Çareyi Başka Mezhepte Aramak: Osmanlı Aile Hukukunda Mefkûd/Gâib Kocanın Evliliği Problemi', İslam Tetkikleri Dergisi, vol. 12, no. 2, pp. 697-716, viewed 7 Dec. 2022, https://doi.org/10.26650/iuitd.2022.1123353


Harvard: Author-Date Style

Kahya, H.K. (2022) ‘Çareyi Başka Mezhepte Aramak: Osmanlı Aile Hukukunda Mefkûd/Gâib Kocanın Evliliği Problemi’, İslam Tetkikleri Dergisi, 12(2), pp. 697-716. https://doi.org/10.26650/iuitd.2022.1123353 (7 Dec. 2022).


MLA

Kahya, Hatice Kübra,. Çareyi Başka Mezhepte Aramak: Osmanlı Aile Hukukunda Mefkûd/Gâib Kocanın Evliliği Problemi.” İslam Tetkikleri Dergisi, vol. 12, no. 2, 2022, pp. 697-716. [Database Container], https://doi.org/10.26650/iuitd.2022.1123353


Vancouver

Kahya HK. Çareyi Başka Mezhepte Aramak: Osmanlı Aile Hukukunda Mefkûd/Gâib Kocanın Evliliği Problemi. İslam Tetkikleri Dergisi [Internet]. 7 Dec. 2022 [cited 7 Dec. 2022];12(2):697-716. Available from: https://doi.org/10.26650/iuitd.2022.1123353 doi: 10.26650/iuitd.2022.1123353


ISNAD

Kahya, HaticeKübra. Çareyi Başka Mezhepte Aramak: Osmanlı Aile Hukukunda Mefkûd/Gâib Kocanın Evliliği Problemi”. İslam Tetkikleri Dergisi 12/2 (Dec. 2022): 697-716. https://doi.org/10.26650/iuitd.2022.1123353



ZAMAN ÇİZELGESİ


Gönderim30.05.2022
Kabul31.08.2022
Çevrimiçi Yayınlanma29.09.2022

LİSANS


Attribution-NonCommercial (CC BY-NC)

This license lets others remix, tweak, and build upon your work non-commercially, and although their new works must also acknowledge you and be non-commercial, they don’t have to license their derivative works on the same terms.


PAYLAŞ




İstanbul Üniversitesi Yayınları, uluslararası yayıncılık standartları ve etiğine uygun olarak, yüksek kalitede bilimsel dergi ve kitapların yayınlanmasıyla giderek artan bilimsel bilginin yayılmasına katkıda bulunmayı amaçlamaktadır. İstanbul Üniversitesi Yayınları açık erişimli, ticari olmayan, bilimsel yayıncılığı takip etmektedir.